In 2026 is het precies 400 jaar geleden dat Jan Steen in Leiden werd geboren. Treed binnen in het persoonlijke leven van een van de belangrijkste Nederlandse schilders uit de zeventiende eeuw. In deze tentoonstelling ontdek je hoe zijn kinderen, echtgenotes, vrienden en kroeg niet alleen zijn omgeving vormden, maar ook zijn grootste inspiratiebron. Aan de hand van topstukken uit onder andere het Rijksmuseum, Mauritshuis en de eigen collectie maak je een ontdekkingsreis door Steens wereld vol humor, chaos en verstopte boodschappen. Met ‘Thuis bij Jan Steen – 400 jaar leven in de brouwerij’ legt Museum De Lakenhal de focus op Steens persoonlijke omgeving en de rol van zijn geboortestad Leiden. Wat weet u van Jan Steen? We gaan kris kras door zijn boeiende leven.
Gerelateerde artikelen
Tentoonstelling ‘Jan Steen, schilder en verteller’ (1996 – 1997)
De grootschalige overzichtstentoonstelling ‘Jan Steen, schilder en verteller’ vond plaats in het Rijksmuseum Amsterdam van 21 september 1996 tot en met 12 januari 1997. Partner van deze expo was National Gallery of Art, Washington. De expositie toonde 49 schilderijen en trok met ruim 310.000 bezoekers veel publiek. De tentoonstelling belichtte Steens talent als verhalenverteller, met werken vol humor, moraal en chaos. Tijdens de tentoonstelling speelde muziek een rol in de beleving, waarbij het ensemble Camerata Trajectina liedjes zocht bij de schilderijen met muzikale thema’s. Ook was de expositie opmerkelijk omdat het de laatste tentoonstelling was waarvoor de tijdelijke kassakeet op het voorplein van het Rijksmuseum werd gebruikt. Heeft u deze expo gezien? Mocht u de catalogus (net als ik) nog tweedehands nog kunnen kopen, dan meteen aanschaffen. Het bevat veel info over Jan Steen’s leven en zijn schilderijen (#49), in totaal 272 pagina’s. Wellicht dat u veel van deze kunstwerken zal zien in Museum De Lakenhal in Leiden.
Catalogus: Jan Steen: Schilder en verteller. Kaft: ‘Soo voer gesongen, soo na gepepen’.
‘Soo voer gesongen, soo na gepepen’ is een schilderij van de Hollandse kunstschilder Jan Steen, olieverf op linnen, 133,7 × 162,5 centimeter groot, gemaakt circa 1668–1670. Het is een typerend voorbeeld van wat later zou heten een “huishouden van Jan Steen”. Het werk bevindt zich in de collectie van het Mauritshuis te Den Haag.
Steen beeldde vaak spreekwoorden af in zijn schilderij, waarbij onduidelijk is of hij de moraal dan wel de humor de boventoon liet voeren. In dit werk beeldt hij het spreekwoord “Soo voer gesongen, soo na gepepen” uit, dat zoveel betekent als: slecht voorbeeld doet slecht volgen. Het staat te lezen op de bladtekst die de grootmoeder voor zich heeft. De volledige tekst luidt: “Liet / Soo voer gesongen soo / na gepepen dat is al lang / g[e]bleken ick sing u vo[or] /so[o] volcht ons na[er] / van een tot hon[derd] jaar”.
Het vrolijke huisgezin (1668). Coll.: Rijksmuseum
Steen beeldt hetzelfde gezelschap nogmaals uit op ‘Het vrolijke huisgezin’ uit 1668, dat een uitbeelding is van het verwante spreekwoord: “Soo D’Oude Songen, Soo Pypen De Jonge” (zo de ouden zongen, zo piepen de jongen). De figuren op het schilderij zijn daar net een paar jaar ouder. Ook in twee andere van Steens werken uit dezelfde periode wordt het thema herhaald. Een ervan is eveneens in het bezit van het Mauritshuis. Een andere, sterk overeenkomstig de hier besproken versie, maar zonder zelfportret, is in het bezit van het Musée Fabre te Montpellier.
Zoals de oude zongen (circa 1665). Coll.: Musée Fabre.
Steen nam voor het hier besproken schilderij zijn eigen gezin als model, in drie generaties. Hij schildert het met veel zelfspot. De schaterende pijproker rechtsachter is een zelfportret. De vrouw linksvoor, met het decolleté, is zijn echtgenote Grietje van Goyen. In de kinderen is hun eigen kroost te herkennen. Het werk is exemplarisch voor wat later zou heten ‘een huishouden van Jan Steen‘. Een drukke, enigszins ordeloze bedoening. Klaarblijkelijk wordt de doop van het jongste kind gevierd, afgaand op de kraamherenmuts van de grootvader. Traditioneel zou de vader deze moeten dragen, maar het past in de heersende sfeer van een omgekeerde wereld. Alle aanwezigen lijken in een schalkse bui. Steen leert een van zijn zonen pijproken, terwijl het meisje aandachtig toekijkt wat gebeurt, waarschijnlijk verwachtend dat hij gaat hoesten. De wulpse vrouw laat zich nog maar eens inschenken. Haar onzedige houding wordt symbolisch weerspiegeld in de doedelzak, die toentertijd gold als het instrument van zotten en wellustigen. Deze ‘blaaspijp’ verwijst ook naar het ‘napijpen’ door de kinderen, net als de tabakspijp en de papegaai. Steen toont in dit werk tevens aan een buitengewoon vaardig schilder te zijn die heel goed verschillende materialen wist te suggereren, zoals de aardewerken kan links op de vloer, de lila rok en de parelende wijn.
Nederland (1979): Jan Steen (foto met een detail van het schilderij’)
Op de kaft van de catalogus uit 1996 ziet u het schilderij waar het ontwerp van de postzegel van Jan Steen uit 1979 vandaan komt. In 1979 was het 300 jaar geleden dat Jan Steen was gestorven. Ziet u welk onderdeel van het schilderij genomen is voor de postzegel?
Nederland (1979): Jan Steen (drukproef).
Een eenkleurige detailafbeelding, in grijsbruine kleur, van een zelfportret van Jan Steen, vertegenwoordigt het schilderij. De schilder toont zich zelf lachend op de achtergrond van een familietafereel. Hiermee verbeeldt Ootje Oxenaar op treffende wijze de vrolijkheid en levendige visie van de schilder Steen op zijn eigen tijd.
Iets van de vitaliteit van de wereld van Jan Steen wordt opgeroepen door:
- contrasten in formaat van deelafbeeldingen
- door de dynamisch-diagonale plaatsing van de landsnaam
- toepassing van warme kleuren groen, geel en rood
De geometrisch geblokte driehoek linksonder verwijst naar de tegelvloeren van de Nederlandse binnenhuizen, waarop tal van Steens taferelen zich afspelen.
Bron: Uit de blog (2011) van Bate Hylkema.
Het Sint-Nicolaasfeest (1665-1668)
Het Sint-Nicolaasfeest is een schilderij van de Nederlandse kunstschilder Jan Steen. Steen schilderde het 82 x 70,5 cm grote werk, uitgevoerd in olieverf op doek, tussen 1665 en 1668. Het bevindt zich in het Rijksmuseum Amsterdam. Het werk is geschilderd in de voor Jan Steen kenmerkende stijl, waarbij taferelen uit het dagelijks leven op levendige en vaak schijnbaar chaotische wijze worden weergegeven. Het schilderij toont een gezin dat aan de vooravond van 6 december het traditionele sinterklaasfeest viert. Centraal staat de jongste dochter van het gezin die zich kennelijk het afgelopen jaar goed gedragen heeft en daarvoor wordt beloond met een pop en andere geschenken. Haar oudere broertje staat huilend naast haar, want uit zijn schoen steekt een roe. Hij wordt uitgelachen door een ander broertje. Op de achtergrond staat de grootmoeder die mogelijk toch nog troost heeft voor de huilende jongen in de vorm van een verborgen cadeau. De moeder toont belangstelling voor de geschenken van haar jonge dochter: een johannespop en een emmertje zoetigheden. De vader van het gezin ziet glimlachend het hele tafereel aan.
Het Sint-Nicolaasfeest (1665-1668). Coll.: Rijksmuseum.
Sinterklaas en Pieten bezoeken de eregalerij van het Rijksmuseum en zien bovenstaand schilderij. Wil je uitleg krijgen van de belangrijkste personages uit het schilderij, kijk dan de video uit deze link en bezoek zelf het Rijksmuseum: https://schooltv.nl/video/het-sint-nicolaasfeest-van-jan-steen-wie-zoet-is-krijgt-lekkers-wie-stout-is-de-roe/
De dansles (1660 – 1679)
Kinderen leren een poes dansen, ook bekend als De dansles, is een schilderij van Jan Steen in het Rijksmuseum in Amsterdam. Het stelt een groep kinderen voor in een interieur rondom een tafel. Een meisje speelt op een schalmei. Het jongetje links blaast rook uit. Ondertussen probeert een andere jongen (mogelijk een zelfportret) een kat te laten dansen. Een hond blaft de kat toe. Verder is het er een rommeltje. Een mooi wit tafelkleed is achteloos aan de kant geschoven. Een koekenpan staat op de grond tegen een stoel. Een dure zilveren schaal staat op de stoel. Weer een andere jongen biedt de jongen links een aardewerken pijp aan. Hier wordt kattenkwaad uitgehaald. Deze kinderen leren een kat dansen op de muziek van een kleine schalmei. Tussen de 15de en de 17de eeuw werd dit blaasinstrument veel gebruikt; het is de voorloper van de hobo. De schalmei werd vooral gebruikt voor dansmuziek en ceremoniële muziek, en geroemd om zijn luide klank.
Kinderen leren een poes dansen – De dansles (1660 – 1679). Coll. Rijksmuseum.
De voorstelling is een van de vele genrestukken van Jan Steen, waarin hij een negatief voorbeeld geeft, dat wil zeggen dat hij laat zien hoe het niet hoort. De kinderen halen letterlijk kattenkwaad uit en imiteren slecht volwassen gedrag. De man die boven zijn hoofd door het raampje steekt schijnt de kinderen dan ook vermanend toe te spreken. Het meisje rechts draagt ruime kleding en rode kousen, hetgeen verwijst naar de lust, zoals de luit naar vrouwelijke seksualiteit. Kunsthistoricus Eddy Schavemaker wijst op overeenkomsten tussen deze kleding met die van het Melkmeisje van Johannes Vermeer. De wijnkan staat, evenals de pijp, voor aardse lusten en de koekenpan mogelijk voor de holheid des levens. Kortom, zoals op zoveel doeken van Steen geven de mensen hun kinderen het slechte voorbeeld.
In weelde siet toe (1663)
Het schilderij toont een wanordelijk huishouden dat zich overgeeft aan losbandig of ongepast gedrag. De luxe in de titel verwijst naar de Latijnse wortel van het woord, luxuria of lust. De luidruchtige feestvierders zijn afgebeeld in een omgekeerde driehoek, met in het midden de duidelijk losbandige jonge vrouw die flirterig naar de kijker glimlacht. Jan Steens foto is een realistische maar grappige vertekening van een Nederlands gezinshuis dat in chaos leeft, en kan kijkers waarschuwen voor de dwaasheid en de gevolgen van een dergelijke levensstijl.
In weelde siet toe (1663). Coll.: Kunsthistorisches Museum Wien.
Het schilderij is een humoristische en satirische weergave van een rijke Nederlandse familie die zich overgeeft aan excessen en luxe, met een morele boodschap over de gevaren van overdaad en de deugden van gematigdheid. Door de rijke symboliek en gedetailleerde compositie legt het schilderij de tegenstrijdigheden en complexiteit van de Nederlandse samenleving in de 17e eeuw vast. Het doek is een humoristische illustratie van een Nederlands spreekwoord: ‘In Weelde Siet Toe’, wat vrij vertaald betekent: ‘Pas op voor de gevolgen in goede tijden’. In dit geval is de huisvrouw in slaap gevallen, waardoor de andere familieleden volop van de situatie kunnen profiteren. Haar man op de voorgrond heeft een affaire met de provocerende jonge vrouw, die een glas wijn tussen zijn benen klemt. Hij lacht de vermaningen van een non of begijn weg. Een jonger kind pakt iets uit een kast en haar jongere broertje probeert een pijp uit. Het jongste kind speelt met een parelsnoer, de oudste zoon speelt viool, de hond ligt op tafel de maaltijd op te eten en een varken is de kamer binnengelopen.
Nederland (1999): In weelde siet toe.
Het schilderij toont een luxueus interieur vol dure meubels en decoraties, waaronder een marmeren open haard, een kroonluchter en sierlijke wandtapijten. Het huis is echter hopeloos rommelig. Zes volwassenen, twee kinderen, een pasgeborene, een varken, een eend, een aap en een hond zijn allemaal zichtbaar. Een jonge vrouw draait zich naar ons toe terwijl ze een glas rode wijn in haar linkerhand houdt en zet het op het kruis van de man. Haar diepe decolleté doet eerder denken aan een barvrouw of een prostituee. Een vrouw en een oudere heer die hem voorleest uit het boek dat hij vasthoudt, leiden de man naast hen af. De oudere man kijkt toe hoe een klein meisje een voorwerp uit een kast pakt terwijl ze viool speelt. Er is een oudere man met een eend op zijn schouder. De aap staat op een plank en houdt een touwtje vast dat aan een klok aan de rechterkant is bevestigd. Ondanks de commotie blijft de vrouw slapen zonder te horen dat de kom op de grond valt. Een klein kind met een pijp naast zich blaast rook naar haar om haar wakker te maken en vertelt haar dat de hond die op tafel staat hun vleespastei aan het opeten is of de vrouw wakker maakt. Het varken wreef met zijn snuit over de vloer en rook aan de bloem die de oudere man had laten vallen. Er liggen verspreide voorwerpen op de vloer: een herenhoed, zijn pijp, auto’s, een notitieboekje, een kom, een beker, een waterkan en pretzels. De kunstenaar heeft een mand geschilderd die aan het plafond hangt, met krukken en een zwaard die er gevaarlijk aan bungelen.
Jan Steen (1626 – 1679)
Jan Havickszoon Steen (Leiden, 1626 – aldaar, begraven 3 februari 1679) was een Hollands kunstschilder uit de 17e eeuw, de tijd van de Noord-Nederlandse barokke schilderkunst. Zijn werk is wereldberoemd vanwege zijn humorvolle en ironische kijk op het leven. De meeste bekendheid geniet hij om zijn vermakelijke schilderijen van een rommelig en wild huishouden, kroegtaferelen en kwakzalvers die met medicijnen liefdesverdriet proberen te verhelpen. Op zijn repertoire staan echter ook serieuze historiestukken, andere genretaferelen en enkele portretten. De Nederlandse uitdrukkingen ‘een huishouden van Jan Steen’ en ‘leven in de brouwerij brengen’ zijn aan zijn werk ontleend.
Net als zijn nog beroemdere tijdgenoot Rembrandt van Rijn bezocht Steen de Latijnse school in Leiden. In 1646 schreef hij zich in bij de Universiteit van Leiden, maar dat had waarschijnlijk meer met de privileges, zoals vrijstelling van schutterijdienst en van heffing op accijnzen voor wijn en bier, te maken dan met serieuze carrièreplannen. Hij stond ingeschreven als student letteren, maar maakte de studie niet af. Uit november 1646 dateert de enige vermelding over zijn leeftijd. Hij meldt dan twintig jaar oud te zijn. Aangezien zijn ouders in november 1625 trouwden, is het aannemelijk dat hij het jaar daarop geboren werd.
Pieterskerk Leiden
Als geboren Leidenaar woonde Jan Steen ook de laatste jaren van zijn leven vlakbij de Pieterskerk, waar hij een herberg bestierde, verkozen werd tot hoofd van het kunstenaarsgilde van Sint Lucas en natuurlijk ook bleef schilderen. Na zijn overlijden in 1679 werd hij bijgezet in het familiegraf bij het koor van de Pieterskerk, waar in 1926 tijdens een eerder jubileumjaar ook een nieuwe gedenksteen werd geplaatst op de pilaar naast het graf.
In het jubileumjaar zal er een presentatie te zien zijn bij de grafzerk van Jan Steen en zijn familie in de kooromgang. Het is nog steeds een van de belangrijkste plaatsen in Nederland waar Jan Steen wordt herinnerd.
Jan Steen in Warmond
‘De Spinster’ van Jan Steen èn werk lokale kunstenaars
Grijp deze bijzondere kans en kom het authentieke schilderij De Spinster van Jan Steen van dichtbij bewonderen in galerie Het Oude Raadhuis in Warmond. Van 3 t/m 6 april 2026, van 11.00 tot 16.00 uur. Dit 17e-eeuwse meesterwerk was lange tijd niet voor het grote publiek te zien en krijgt nu tijdelijk een exclusieve plek in Warmond, in het kader van 400 jaar Jan Steen. Een unieke gelegenheid om een echte Jan Steen in levenden lijve te ervaren en de verfijnde details, levendigheid en vertelkunst van de meester zelf te ontdekken. Er kunnen slechts 30 personen tegelijk naar binnen in de galerie.
Naast De Spinster presenteert Galerie Het Oude Raadhuis een bijzondere expositie van lokale kunstenaars. Zij zijn uitgenodigd om een werk te maken vanuit hun eigen visie op Jan Steen. Deze hedendaagse kunstwerken zijn in het paasweekend samen met De Spinster te bewonderen; de expositie van de lokale kunstenaars loopt door tot en met 19 april. Laat u verrassen door de kracht van deze bijzondere combinatie van oude en nieuwe kunst en beleef een stukje kunstgeschiedenis van heel dichtbij. Wij kijken ernaar uit u te verwelkomen.
Zelfportret (circa 1670). Coll.: Rijksmuseum.
Daarnaast zijn 13 lokale kunstenaars uitgenodigd een werk te maken met hun eigen visie op Jan Steen: Anne Breimer, Els Charbon, Eveline Korving, Guylaine Loos, Jan van der Horst, Jeroen Spijker, Jerry Kokjé, Lisette Hogewoning, Lucienne Fabriek, Margareth Meulmeester, Nicoline Heemskerk, Rick Heemskerk en Veerle Verheggen. Deze bijzondere expositie is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de Stichting Jan Steen. Tijdens het paasweekend verwachten we extra bezoekers die deze unieke kans om een echte Jan Steen te bewonderen niet voorbij willen laten gaan.
De presentatie van dit bijzondere schilderij vormt het feestelijke startschot van het jubileumjaar. En dat is nog niet alles: tegelijk opent ook de Jan Steen Experience in het VVV kantoor in Warmond. In deze nieuwe audiovisuele beleving stap je met moderne technieken letterlijk in het leven en werk van Jan Steen. Je ontdekt wie hij was, hoe hij leefde en wat zijn schilderijen zo bijzonder maakt. Dat dit alles juist in Warmond gebeurt, is geen toeval. Hier leefde en werkte Jan Steen, en hier komt zijn verhaal nu opnieuw tot leven. Met deze bijzondere combinatie van kunsthistorisch erfgoed en eigentijdse beleving laat Warmond zien waarom het met recht een Jan Steen Dorp genoemd mag worden. Of je nu een kunstliefhebber bent, nieuwsgierig naar de geschiedenis van je eigen dorp, of gewoon zin hebt in een bijzonder uitje: dit is een moment dat je niet wilt missen. Warmond – en daarmee Teylingen – beleeft begin april een stukje geschiedenis van dichtbij.
Meer info:
Thuis bij Jan Steen: 400 jaar leven in de brouwerij, Museum De Lakenhal, Leiden, 2 april tot en met 23 augustus 2026:
https://www.lakenhal.nl/nl/verhaal/thuis-bij-jan-steen-400-jaar-leven-in-de-brouwerij
Jan Steen 400: https://www.visitleiden.nl/nl/cultuur/jan-steen-400
Jan Steen en Warmond: https://destrekenvanjansteen.nl/
Jan Steen en Pieterskerk: https://pieterskerk.com/het-jubileumjaar-van-jan-steen/
Jan Steen en Mauritshuis:
https://www.mauritshuis.nl/ontdek-collectie/onze-meesters/jan-steen
Eerdere museumblogs: https://www.postzegelblog.nl/tag/made-in-holland/
Wie nog meer leuke anekdotes wil lezen over Jan Steen en andere Hollandse kunstenaars uit de Gouden Eeuw (boek, tweedehands):
Gerelateerde artikelen
Reacties (0)
Schrijf een reactie
(registratie is niet nodig)