Treffend kenmerken is het woord ‘werelden’: Toorop is tijdens zijn kunstenaarschap niet alleen aanhanger en voorbereider van verschillende toen actuele schildersstijlen geweest, maar ook actief contactpersoon tussen tijdgenoten en geestverwanten. Zij zijn belangrijk geweest voor zijn persoonlijk leven en artistieke ontwikkeling.

Toorop’s credo: “Onderzoek alles en behoud het goede.”

Jan Toorop (1858 – 1928) was een vooraanstaande Nederlands-Indische kunstenaar geboren op Midden-Java. Hij omschreef zijn afkomst zelf als Oosters en Indisch met ouders van gemengd Noorse, Indische, Chinese, Engelse en Nederlandse achtergronden. De kosmopoliet verhuisde op 11-jarige leeftijd naar Nederland voor zijn opleiding.

Jan Toorop staat bekend als een veelzijdige kunstenaar die gedurende zijn carrière verschillende kunststijlen heeft toegepast, die dikwijls onder invloed van internationaal veranderende stromingen en opvattingen zijn toegepast. Hij wisselde manieren van werken en stijlen in een relatief kort tijdsbestek van ongeveer twintig jaren af. Als kameleon ontwikkelde hij daarin steeds ook weer een eigen herkenbaar thematische beeldtaal:

1) In de impressionistische schilderstijl van Toorop staat het veranderlijke licht en de sfeer van een vluchtig en dagelijks moment centraal o.a. ook in de portretkunst (periode 1888 – 1891).

2) Met de pointillistisch schilderwijze trachtte Toorop met fel gekleurde stippen lichteffecten vast te leggen (periode 1888 – 1891).

3) Vanaf 1893 werd Toorop aanhanger van de symbolische schilderkunst. Hij creëerde mystieke, dromerige taferelen met ingewikkelde Javaanse motieven.

4) Met sierlijk vloeiende lijnen van de kunststroming Jugendstil (Art Nouveau) heeft Toorop de affiche voor de Delftse Slaolie-fabriek Calvé Delft ontworpen.

5) In 1905 heeft Toorop zich bekeerd tot het katholicisme. Zijn religieuze kunst wordt gekenmerkt door strakkere, meer geometrische en lineaire stijl.

Omstreeks 1900 was Toorop de gevierde top-kunstenaar van ons land. Van Gogh pas tal van jaren later na zijn dood in 1890 en Mondriaan stond toen aan het begin van zijn grote doorbraak en ontwikkeling.

Zou met de huidige Singer Museum-expositie van Jan Toorop met 80 werken gezien de lovende recensies toch nog eens een herbeleving kunnen beleven?

1) Annie Hall met melkkannetje (impressionistische schildersstijl)

Toorop schildert op het schilderij zijn toekomstige vrouw ‘Annie Hall met melkkannetje’ (1885) nog in haar ouderlijk huis in het Engelse Lissadell (Surrey).

* Ze is gekleed in een witte, hoog gesloten japon met borduurwerk nabij een raam.

* Het schilderij geeft een heel gewoon dagelijkse beeld (impressie, vluchtig moment) van Annie, die koffiemelk met een melkkannetje in een van de kopjes op tafel giet.

* Het licht van de ochtendzon, dat door een raam valt, verlicht op nadrukkelijke wijze naast Annie’s rug ook de activiteiten op tafel tijdens een huiselijk moment tijdens het koffiedrinken s‘ochtends. Bij deze dame in het wit valt de nadruk op het wit als zelfstandige kleur, dat hier en daar met een paletmes is aangebracht.

* In dit impressionistische schilderij (100 x 74 cm) is een levensechte, natuurlijk intieme sfeer opgevoerd, die tot stand komt door met snelle penseelstreken onvermengde verftoetsen naast elkaar te plaatsen. Op afstand vermengen deze kleuren zich ogenschijnlijk tot tussenkleuren.

2) ‘Landschap met vaart’ of ‘Kastanjeboom’

Pointillistische schildersstijl van de stippel-techniek.

In een windstil landschap stroomt een bochtige rivier door een vlak en vredig landschap naar de horizon onder een half bewolkte hemel. Rechts van de traag stromende rivier weerspiegelt een dominerende en rijk gebladerde kastanjeboom zich in het rustige water.

* Deze verstandelijk wetenschappelijke weergave van de natuur komt star, stijf en doods over.

* Het landschap met rivier en boom op de postzegel is op ongebruikelijke wijze vòòr een vergroot fragment van het rechter deel van het schilderij geplaatst. Meestal staat een uitvergroot detail vòòr de totale afbeelding.

* Pointillistische geschilderde werkwijze. Toorop paste met veel andere schilders de wetenschappelijke kleursplitsing in primaire en secundaire kleuren toe, waarmee een trillende/ vibrerende lichtweergave op het schilderij ontstaat. Deze opzienbarende, tijdrovende en zorgvuldige schilderstijl is het eerst toegepaste door de Franse schilder Seurat. Met dit schilderij is Toorop drie jaar bezig geweest (1886 – 1889).

Kleurenleer: voorste driehoek primaire kleuren en achterste driehoek secundaire kleuren.

De drie primaire kleuren rood, geel en blauw worden ongemengd als kleine puntjes naast elkaar geplaatst. Door de optische samensmelting van twee primaire kleuren ervaart het oog (bijvoorbeeld rood en geel) dat er een andere kleur ontstaat, namelijk oranje als secundaire / afgeleide kleur. Eenzelfde samensmelting vindt plaats tussen rood en blauw dat paars zal geven en tussen geel en blauw dat groen zal opleveren.

3) O Grave, where is thy Vioctory (O graf, waar is uw overwinning)?

Overgang van leven naar dood; symbolische kunststroming uit 1892

Toorop heeft op papier een symbolische krijttekening gemaakt van een stervende persoon, die door enkele in de lucht boven het geopende graf zwevende hemelse wezens, serafijnen (engelen van de hoogste orde), wordt bevrijd van de aardse kwellingen.

* Deze bijbels-symbolische krijttekening is rijkelijk voorzien van metaforische vergelijkende afbeeldingen, waarmee de overgang van het leven naar de dood in overdrachtelijk begrijpelijke zin wordt verbeeld.

* Apostel Paulus daagt de dood en het graf uit. Hij stelt dat door de opstanding van Jezus Christus de dood zijn macht is kwijtgeraakt. Voor gelovigen betekent het de doorgang naar het eeuwige leven en niet het einde. Zie bijbeltekst “O graf, waar is uw overwinning?”(1Corinthiërs 15:55).

* Twee vereenvoudigde weergegeven wajang-popachtige vrouwelijke wezens (vrouwen in lange jurken, hierbij zwevend gedeeltelijk in horizontale stand als vertegenwoordigsters van het goede der aarde met onnatuurlijk lang, achter hen aan golvend haar) zweven met lange symmetrisch plooiend en golvend lange rokken op onwerkelijke wijze boven een geopend graf. Beide vrouwen nemen de overwoekerende doorntakken (aardse lasten) weg van de gestorven man, die met zijn hoofd nabij het open graf ligt. Aldus maakt de persoon zich los van het aardse leven en lijden.

* Drie mannen (verscholen in schermachtige bloemen rechts, op de afbeelding nauwelijks zichtbaar) proberen met hun grijpgrage klauw-handen de persoon hier op aarde te houden. Zij drieën vertegenwoordigen de aardse beproevingen als nijd, jaloezie en haat.

De dode met de naar beneden hangende benen is gedeeltelijk zichtbaar. Ogenschijnlijk lijken beide benen van de voorste dame in de lange, rand omzoomde jurk te behoren. Links en rechts liggen beide grafdekplaten met daartussen het geopende graf (helaas onzichtbaar door oranje baan met tekst 80 c + Nederland).

Links en rechts liggen beide grafdekplaten met daartussen het geopende graf (helaas onzichtbaar door oranje baan met tekst 80 c + Nederland).

* Twee bomen met knoestig neerhangende, treurende en grijpgrage takken (op de achtergrond) onder-steunen door vorm, beweging en richting beide zwevende figuren. Het geheel is in een onwerkelijk, naargeestig en ,neerslachtig landschap geplaatst.

* In Toorop’s fantasie laat hij de religies uit oosten en westen tot een geheel samensmelten middels kleur, vorm, vlak en lijn. Droom en werkelijkheid vloeien in elkaar over.

Als in 1915 de Eerste Wereldoorlog uitbreekt vluchtten bijna een miljoen Belgen naar ons land. Het Koninklijk Nationaal Steuncomité vraagt het bedrijfsleven hulp te verlenen. NOF / Calvé Delft geeft tien verschillende sluitzegels uit met daarop kunstwerken o.a. de NOF-affiche van ontwerper Jan Toorop. De weldadigheids-serie, die tien cent kostte, is een succes geweest, maar was tegelijk ook een geweldige reclamestunt voor de fabriek.

4) Reclame-sluitzegel ‘Sla aanmaken met sla-olie’ (schilderstijl Art Nouveau / Jugendstil)

* Beide hemelse vrouwen met golvend uitwaaierende haren en gekleed in opvallend zwierige kleding vullen omtrent het gehele beeldvlak. Het complex ritmisch bewegende lijnenspel van de haren maakt zo’n indruk dat Art Nouveau’s bijnaam ‘Sla-oliestijl’ hieraan heeft te danken.

* De twee aristocratische vrouwen doen denken aan wajangpoppen met het beweeglijke schaduw- of schimmenspel van het Indonesische eiland Java, waar Jan Toorop een groot deel van zijn jeugdjaren tot zijn elfde heeft doorgebracht.

* De zittende dame maakt sla aan in een grote bak met sla-olie (afkomstig uit een fles) als dressing, terwijl de staande dame haar blik en handen naar omhoog richt.

* Bijna linksboven in de gestileerde afbeelding zijn pinda’s uit Senegal afgebeeld, waaruit de sla-olie wordt geperst.

* Rechts daarvan staat het gekroonde wapen van de fabriek met de initialen NOF voor Nederlandsche Olie Fabriek in Delft.

* Voor de in 1894 gemaakte tekening had het publiek nog het geduld naar de minutieus getekende reclameplaat te kijken. De reclameboodschap middels enkele sla-olieflessen (links- en rechtsboven) valt in het niet in het ritmisch lijnenspel van de dossen van beide dames.

5) Kinderpostzegels 1923 in overzichtelijk lineaire / geometrische uitvoering

Vanaf 1905 heeft Toorop zich bekeerd tot het katholicisme. Geven en ontvangen is een wezenlijk onderdeel van het geloof. Katholieken geloven dat alles wat zij bezitten uiteindelijk een geschenk van god is.

* Door uitvergrotingen komt bij de blauwe postzegel de actie van de handen, betrokken bij het geven en nederig en onderdanig ontvangen meer zichtbaarder uit de verf. Aandachtige ogen zijn betrokken bij de actie betrokken. De rugdekking van de gever bestaat uit rijkelijk vruchtdragend gewas, die van de ontvanger bestaat uit onvruchtbaar kaal gewas.

* Bij de uitvergrote oranje postzegel daarentegen onderstreept het gesproken woord de geef-en-ontvang-actie. De gever-en-ontvanger zien elkaar betrokken aan. De rugdekking van beide personen bestaat uit plantaardig gewas in bloeiend ronde uitvoering. Beide personen zijn blij en opgetogen. Reden? Er is naastenliefde bedreven en er wordt dankbaarheid uitgestraald.

* Het gesymboliseerde communicatiespel tussen gever en ontvanger is overzichtelijk, strak en gestileerd uitgevoerd met geometrische vlakken en lineaire lijnvoering.

* De strak omlijnd uitgevoerde postzegelafbeeldingen heeft Toorop in de loop der jaren toegepast in zijn tekenstijl geheel in overeenstemming met de traditionele omlijning van de visie, gebruiken en levenswijze van de katholieke kerk.

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels

Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?