Meest amusante schilder van de 17e eeuw
Met de 350e en 400e herdenking van het geboortejaar zijn er Jan Steen-postzegels uitgegeven. De schilder behoort nu nog steeds tot de meest amusante en aansprekende schilder van de 17e eeuw o.a. door de nog steeds gangbare uitdrukkingen ‘Een huishouding van Jan Steen’ en ‘Leven brengen in de brouwerij’. Hij heeft als moppentapper niet alleen grote belangstelling voor gebeurtenissen uit dagelijkse leven van gewone mensen met een komisch-moralistische insteek, maar ook oog voor serieuze onderwerpen uit historiestukken, bijbel en mythologie met allegorische vergelijkingen.

Zelfportret van Jan Steen (1670)

Jan Steen (1626 – 1679) bekend als schilder van moralistische schilderijen (waaruit lering kan worden getrokken middels allegorische vergelijkingen) heeft zich zelf geportretteerd in zwarte kleding als een zelfverzekerd persoon tegen een decor van rode draperieën met kwasten. Op een hieronder afgebeeld schilderij heeft hij zich zelf op een detail afgebeeld met een komisch gezicht.

* Grafisch ontwerper Sem Hartz heeft gebruik gemaakt van bijgaand zelfportret. Daarbij is de linker hand in een schilderende rechter hand met penseel veranderd. Deze functieverandering is tot stand gekomen door de supervisie van collega-ontwerper Konijnenburg, die bij deze zomerzegel-emissie betrokken was. Hij voerde een voorwerp op, waarmee de afgebeelde persoon zich beroeps-matig kenmerkte.
* Door een tariefsverhoging van binnenlands postvervoer halverwege de verkoopperiode is een extra roodkleurige zomerzegel met de zwarte opdruk 7½ + 2½ uitgegeven van de groen uitgevoer-de Steen-postzegel.

Bijgaand zelfportret van de schilder (in dynamisch-actieve en schuine opstelling) staat op de 350-jarige jubileumpostzegel in combinatie met een tegelvloer (ontwerper Ootje Oxenaar). Op meer-dere 17e eeuwse interieurschilderingen zijn oud-Hollandse tegelvloeren afgebeeld, die de Neder-lands huiselijke reinheid / netheid danig hebben versterkt. In de verticaal groene strook links staat moeilijk leesbaar ‘Jan Steen 1679’ met een Christuskruis.

Jan Steen ‘Soo voer gesongen, soo na gepepen’ (1668/70)

Schilder Jan Steen heeft met het spreekwoord ‘Soo voer gesongen, soo na gepepen’ (zoals de ouden zongen, piepen de jongen; slecht voorbeeld doet slecht volgen). Het schilderij staat ook wel onder de naam ‘Het vrolijke huisgezin’ bekend.
De achterover hangende en uitdagend wulpse vrouw met open decolleté is de moeder! Ze laat zich zelfs nog eens wijn inschenken. Inderdaad niet het gewone heeft Steen opgevoerd, maar het abnor-male en uitzonderlijke.

Analyse en duiding van het schilderijdaad

* De doop van het jongste kind wordt gevierd, daarbij uitgaand van de kraamherenmuts (hoofddek-sel, dat in de eerste tien dagen van de kraamtijd werd gedragen als er bezoek komt in de 17e en 18e eeuw), die niet de vader, maar de grootvader op heeft. Deze benadering komt geheel overeen met Steens invalshoek door het tonen van onjuiste voorbeelden en gewoonten, waaruit lering kan worden getrokken.
* Een ‘visitedame’ houdt het gedoopte kind op haar schoot vast (met moeite te ontdekken links van het papier). Ze luistert met aandacht naar de grootmoeder, die een tekst van papier voorleest: “Soo voer gesongen, soo na gepepen.”
* De moeder rechts (dochter van de schilder Jan van Goyen, dè leermeester van Steen) in lila rok houdt een wijnglas omhoog, dat door een wijn-schenkende manspersoon op de achtergrond wordt gevuld.
Het schilderijfragment ‘wijn-schenken’ is een opvallende bijzonderheid. Reden? Wij als kijkers zijn bij een kort tijdsmoment van deze activiteit betrokken.

* Rechts leert de lachende vader (Jan Steens zelf) een van zijn kinderen pijproken als slechte ge-woonte. Het meisje rechts achter hem kijkt aandachtig toe wat er gebeurt en verwacht een hoestbui van haar broer.
* De doedelzakspeler rechtsboven verhoogt met zijn spel de luidruchtige en chaotische sfeer in hoge mate, maar symboliseert ook wellust en losbandigheid. Bijnaam van de doedelzak is de lullepijp’.
* De papegaai linksboven staat bekend om het imiteren van geluiden. In Steens visie het napraten en nabootsen van slecht gedrag, overeenkomend met de titel van dit schilderij.
* De waakzame hond waarschuwt voor zedeloos gedrag van enkelen van het afgebeelde gezelschap.
* Steen als humorvolle verhalenverteller is een knap schilder, die op voortreffelijke wijze het uiter-lijk van materialen weet te suggereren zoals bijvoorbeeld het glazuur van een aardewerken kan links op de vloer, de stofuitdrukking van de lila rok van de vrouw en de parelende wijn in het glas wijn.
* Steen maakt meermalen op schilderijen gebruik van zijn gezin als model, dat uit drie generaties bestaat.

Jan Steen ‘In weelde siet toe’ (1663)

De titel van het schilderij ‘In weelde siet toe’ (pas op voor rijkdom…) wordt ook wel omschreven als ‘Het bedorven huishouden’ dat een georganiseerde chaos toont, een typisch huishouden van Jan Steen. Aanvankelijk werd schilder Steen vooral om afbeeldingen van het vrolijk dagelijkse burger-leven uit de 17e eeuw gewaardeerd, het vertellend, moraliserend en allegorische karakter ervan kreeg toen nauwelijks aandacht. Met andere woorden de spiegel die Steen de 17e eeuwse burger voorhield, werd niet gezien.

In dit schilderij heeft Steen wijze levenslessen ‘verstopt’. Met het spreekwoord ‘Goed voorbeeld doet volgen’ heeft Steen niet gewerkt. Hij heeft voor het tegengestelde ervan gekozen wat afschrik-king en afkeer oproept. Gelijk spreekwoorden die met ‘als’ beginnen: [a] als het kalf verdronken is, dempt men de put, [b] als de drank is in de man, is de wijsheid in de kan, [c] als er één schaap over de dam is, volgen er meer. Er is dus sprake van een ‘voorwaarde’, waaraan het lerend en opvoedend aspect voldaan dient te worden.

Analyse en duiding van het schilderij

* Geheel links zit een jong kind in de kakstoel/tafelstoel. In plaats van te eten, speelt die met sie-raden en een lepel. Een kostbaar boekwerk met een schotel en een koperen kan is inmiddels op de grond gevallen.
* De moeder, de spil van de huishouding, komt haar plichten niet na. Ze is in slaap gevallen.
* De sleutel (symbool waarop de moeder moet letten) aan de muur hangt boven haar beurs.
* Een zoontje naast de moeder rookt een pijp, waarmee verwezen wordt naar het spreekwoord
‘Zoals de ouden zongen, piepen de jongen’.
* Achter het zoontje steelt een zusje geld uit de wandkast (de gelegenheid maakt de dief).
* Onder het stelende meisje eet een hond (symboliseert echtelijke trouw) op de tafel ongestoord van de vleespastei.

* In het centrum van de afbeelding zit een uitdagende dochter van de schilder. Ze is opvallend en onzedelijk gekleed. Ze heeft een wijnkruik in de ene hand en met de andere geeft ze glas rode wijn aan een schaamteloze jongeman.
* Al sprekend met een vrouw rechts naast hem tracht hij haar geld afhandig te maken, waarmee hij naderhand zijn ‘minnaar’ kan betalen.
* Deze vrouw communiceert met een gebochelde man met een ‘kwaker’ (eend) op zijn schouder. Hij behoort bij de protestantse Quakers en leest uit de bijbel voor. Het vrome tweetal contrasteert in sterke mate met de afgebeelde losbandigheid van het schilderij.
* Een varken rechtsonder besnuffelt een roos (paarlen voor de zwijnen gooien).
* De boven de gezinsleden hangende mand is gevuld met bedelattributen: leprozenklepper, rode, bedelkruk, aanmaakhoutjes en muziekpapier om ermee langs de deuren te venten. De bedelstaf loopt vooruit op het lot dat deze familie te wachten staat, nu ze niet in staat om met de weelde om te gaan.
* Op het leitje rechts op de trap staat de vermanende boodschap ’In weelde siet toe’ dat weelde tot verderf / losbandigheid kan leiden, wat het thema van dit schilderij duidelijk toont. De personen in deze allegorische voorstelling verbeelden door hun activiteiten in combinatie met gebruiksvoorwer-pen een begrip als deugd, ondeugd of leugen.
* Een aap (symbool van wellust [het dier is helaas niet te vinden]) heeft de klok stilgezet, waarmee het dier aangeeft dat de tijd in dwaasheid wordt vergeten.

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels

Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?