In de expo ‘Zorg voor het verzet’ laten posters, folders en postzegels zien hoe de Stichting 1940-1945 kort na de oorlog miljoenen ophaalt. Dit geld wordt onder meer ingezet voor herstellingsoorden om verzetsmensen op te vangen. Ook in Paleis het Loo wordt plaats gemaakt voor deze groep. Zolang Koningin Wilhelmina er maar geen hinder van ondervindt, is te lezen in een rapport uit de collectie van het Nationaal Archief. Ook is de Stichting in die tijd betrokken bij de herbegrafenis van omgekomen verzetsleden, zoals Hannie Schaft. Te zien in het Nationaal Archief tot en met t/m 18 juli 2026. Wat weet u van de Stichting 1940-1945 en de Winterhulp zegels?
Gerelateerde artikelen
Stichting 1940-1945
Op 13 oktober 1944 kwamen vertegenwoordigers van een aantal landelijke en regionale verzetsorganisaties bijeen in het pand Keizersgracht 567 in Amsterdam. Al voor de bevrijding was het verzet ervan overtuigd dat het belangrijk was om voor de nabestaanden van omgekomen verzetsstrijders te zorgen. Aanvankelijk was de naam Stichting 40 – 44, want men was ervan overtuigd dat de oorlog snel voorbij zou zijn. Het zuiden van het land was immers al bevrijd. In de statuten stond:
‘De Stichting heeft ten doel het verzorgen van de morele, geestelijke en materiële noden van personen of groepen van personen, die tijdens de bezetting door daad of houding tot het binnenlands verzet hebben bijgedragen, hun gezinnen of nabestaanden, indien zij na de beëindiging van de vijandelijkheden in ons land of een groot deel daarvan bijstand zullen blijken te behoeven.’
Tijdens het laatste jaar van de oorlog kwam het stichtingsbestuur iedere twee weken in het geheim bijeen. Om de Duitsers te misleiden gebeurde dat iedere keer op een ander adres. Verraad leidde ertoe dat in januari 1945 een drietal bestuursleden gearresteerd werden.
Kort na de bevrijding, op 27 juni 1945, werd de Stichting 1940-1945 opnieuw opgericht. De wettelijke basis voor de stichting was de in 1947 in werking getreden Wet buitengewoon pensioen 1940-1945 (Wbp). Verzetsmensen kregen op grond van deze wet in geval van invaliditeit recht op een pensioen. Ook weduwen en wezen konden op grond van deze wet aanspraak maken op een uitkering. De Stichting 1940-1945 was belast met de uitvoering van deze wet. Daarnaast gaf de stichting immateriële hulp: weduwen en hun gezinnen werden bijgestaan door maatschappelijk werkers. Ook organiseerde de stichting vakantieweken voor weduwen en andere activiteiten voor haar doelgroepen.
In de jaren 50 en 60 werd de doelgroep van de Stichting 1940-1945 uitgebreid met een aantal nieuwe doelgroepen. Het betreft hier gijzelaars en represailleslachtoffers zoals in Putten en Engelandvaarders. In 1972 werd de Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers 1940-1945 (Wuv) aangenomen. Hierdoor kreeg de Stichting 1940-1945 er een nieuwe doelgroep bij, namelijk mensen die gedurende de oorlog vervolgd waren vanwege hun ras, geloof, wereldbeschouwing of seksuele geaardheid. In 1984 trad de Wet uitkeringen burger-oorlogsslachtoffers 1940-1945 (Wubo) in werking. Hierdoor werden ook slachtoffers van bombardementen, evacuatie of verplichte tewerkstelling onder de doelgroep van de stichting geschaard.
De huidige Stichting 1940-1945 is de voortzetting van de in 1944 in het leven geroepen Stichting 1940-1944 én de op 19 maart 1981 opgerichte Stichting Burger-Oorlogsgetroffenen (SBO). Hoewel de Stichting 1940-1945 en de Stichting Burger-Oorlogsgetroffenen beide hun bestaansrecht ontlenen aan de Tweede Wereldoorlog, hebben zij een geheel andere ontstaansgeschiedenis en richtten zij zich als gevolg daarvan op verschillende groepen oorlogsgetroffenen. Omdat de doelgroepen ten gevolge van vergrijzing en overlijden steeds kleiner worden, hebben de besturen van beide organisaties besloten de krachten te bundelen en per 1 januari 2002 te fuseren. Tevens werd besloten de oude naam van een van haar rechtsvoorgangers (Stichting 1940-1945) te blijven gebruiken.
In 2024 publiceerde Het Parool de resultaten van een onderzoek waaruit bleek dat Stichting 1940-1945 decennialang privégegevens en medische dossiers doorgaf aan de Binnenlandse Veiligheidsdienst. Van de 65 onderzochte dossiers van voornamelijk linkse verzetsstrijders bevatte ruim driekwart informatie die direct afkomstig was van Stichting 1940-1945.
Relatie Stichting 1940-1945 en opbrengst Winterhulpzegels 1946
In de tentoonstelling ligt het ontwerp voor de promotieposter die bij de Winterhulp zegels gemaakt is, waar destijds mensen mee werden opgeroepen om de zegels te kopen om zo bij te dragen aan de verschillende goede doelen die er aan verbonden waren. Ëén van die doelen van Stichting 1940 -1945. De opbrengst van de actie was 190.000 gulden.
Reclame voor nationale hulpzegels (1946). Ontwerper: Hubert Levigne.
Vitrine expo ‘Zorg voor het verzet’. Foto: Nationaal Archief.
Winterhulp Nederland
De Stichting Winterhulp Nederland (WHN) was de nationaalsocialistische organisatie die tijdens de Tweede Wereldoorlog alle maatschappelijke hulpverlening zoals verleend door de overheid, particuliere en kerkelijke organisaties in Nederland moest overnemen.
Winterhulp werd opgericht op 22 oktober 1940 door rijkscommissaris Seyss-Inquart. De hulpverlening was volgens het spraakgebruik op de winter gericht. Volgens de nationaalsocialistische leer kon er geen armoede bestaan, maar in tijden van winterkou zou extra liefdadigheid in de vorm van voedsel, kleding en dergelijke nodig zijn. Volgens artikel 2 van het oprichtingsdecreet was de doelstelling: “Het is de taak der Stichting om de in het bezette Nederlandsche gebied levende behoeftige Nederlandsche staatsburgers zonder aanzien des persoons hulp en ondersteuning te verschaffen”. De steun bestond uit waardebonnen en goederen als levensmiddelen, kleding etc. Aanvankelijk kregen Joden ook steun, maar die hulp stopte al snel.
De Winterhulp kreeg de vorm van een stichting onder leiding van een directeur-generaal die alleen aan de rijkscommissaris verantwoording schuldig was. De eerste directeur-generaal was Carel Piek (tot 1 juni) 1942 en de tweede (en laatste) Frederik Willem van Vloten (tot de ineenstorting van de Winterhulp na Dolle Dinsdag). Een landelijk erecomité en een commissie voor toezicht op de financiën zouden de bestuurlijke verantwoordelijkheid dragen. In het erecomité namen enkele secretarissen-generaal en alle elf commissarissen der provincies zitting, ook Meinoud Rost van Tonningen was lid van het erecomité. De controle van de financiën vond plaats onder leiding van de secretaris-generaal van financiën, L.J.A. Trip. Alle Nederlandse burgemeesters werden benoemd tot plaatselijke directeuren. Iedere provincie had een bureau, daarnaast waren er bureaus in de grote steden Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Er was ook sprake van ‘kringen’, onder meer in de Gelderse Vallei, en van lokale afdelingen, onder andere in Maassluis. Het hoofdkantoor had een afdelingsstructuur: er waren afdelingen voor propaganda en voorlichting, organisatie, statistiek, inkoop en financiën.
Brief uit 1941. In het vlagstempel wordt reclame gemaakt voor de Winterhulp. “Gaf u reeds aan de Winterhulp Nederland? Voor het volk – door het volk”.
De inkomsten van de Winterhulp bestonden uit: collecten, loterijen, 5% uit de winst van bedrijven en een inhouding van 1% op lonen van werknemers. De collecten waren niet erg populair bij de Nederlanders, regelmatig werd er opgeroepen niets te geven aan de NSB’ers. “Nog geen knoop van mijn gulp voor de winterhulp” werd er wel op posters van de winterhulp geklad. De loterijen waren daarentegen wel populair, omdat de goklust het nogal eens won van de principes. Om gulle gaven bij collectes te stimuleren ontvingen gevers speldjes. Deze speldjes werden in telkens andere series uitgegeven (sprookjes, bloemen, verkeersborden etc.) waardoor ze populaire spaarobjecten werden. Het eerste speldje dat in Nederland werd uitgegeven, was een lichtgevend molentje. De ‘gewone’ bevolking wilde de speldjes helemaal niet en zei: “Alleen NSB’ers lopen met molentjes.” Echt vrijblijvend waren de collecten in latere jaren niet meer, er werd gecontroleerd of iemand gaf en hoeveel.
Als uitkering gaf Winterhulp Nederland waardebonnen uit waarmee de ontvanger levensmiddelen, kleding, schoenen en brandstof kon kopen. Alle winkels waren verplicht de waardebonnen te accepteren. Het was verboden om de bonnen tegen contant geld te wisselen. De WHN toetste na aanvraag eerst of mensen in aanmerking kwamen voor bonnen.
Winterhulp Nederland gaf waardebonnen van fl. 0,50, fl. 1,- en fl. 2,50 uit, die mensen konden besteden bij winkels, maar alleen voor levensmiddelen, kleding en brandstoffen.
Medio 1941 kwam de Nederlandsche Volksdienst (NVD) tot stand. Deze moest uiteindelijk de Winterhulp en andere organisaties overkoepelen om het gehele domein van de sociale en maatschappelijke zorg voor zijn rekening te nemen. De Winterhulp profileerde zichzelf als een breed en vooral Nederlands nationaal platform voor sociale zorg. Men legde veel nadruk op het Nederlandse karakter van Winterhulp, de nazi-politieke oriëntatie van de organisatie viel echter niet te verhullen. Mede daardoor was het succes en daarmee de effectiviteit gering.
Meer info:
Zorg voor het verzet, De roerige geschiedenis van Stichting 1940-1945, t/m 18 juli 2026:
https://nationaalarchief.nl/beleven/tentoonstelling/zorg-voor-het-verzet
Stichting 1940-1945: https://www.st4045.nl/
5 mei Bevrijdingsdag: Vier de vrijheid bij het Nationaal Archief en de KB nationale bibliotheek. Op dinsdag 5 mei is het Bevrijdingsdag en vieren we dat we in Nederland in vrijheid mogen leven. Dat doen we dit jaar door samen aan tafel te gaan tijdens een Haagse Vrijheidsmaaltijd:
Alles over Winterhulp Nederland inclusief de filatelistische objecten:
https://nedacademievoorfilatelie.nl/winterhulp-nederland/
Eerdere Tweede Wereldoorlog blogs:
https://www.postzegelblog.nl/tag/tweede-wereldoorlog/
Eerdere museumblogs: https://www.postzegelblog.nl/tag/made-in-holland/
Gerelateerde artikelen
Reacties (0)
Schrijf een reactie
(registratie is niet nodig)