In het kader van het 200-jarig bestaan van het Rijksmuseum staat in deze tweedelige serie de verbeelding van emoties centraal. Aan de hand van uiteenlopende kunstwerken uit verschillende tijden en culturen wordt zichtbaar hoe kunstenaars gevoelens als verdriet, vreugde, woede, erotiek en devotie vormgeven in gezicht, houding en materiaal.
Dit eerste deel richt zich op zes werken waarin emotie tot uitdrukking komt via schilderkunst, beeldhouwkunst, porselein, houtsnede en pasteltekening. Samen tonen zij hoe emoties niet alleen persoonlijk zijn, maar ook tijd- en cultuurgebonden.
Gerelateerde artikelen
1. De ontdekte schijndeugd (1743) – Cornelis Troost (1697–1750)
Verbeelde emotie: huichelachtig verdriet en droefheid
Cornelis Troost vond als voormalig toneelspeler inspiratie in de wereld van het theater. Zijn schilderijen tonen vaak humoristische uitbeeldingen van de zeden en gewoonten van zijn tijd. De achttiende-eeuwse geest is duidelijk aanwezig in het amoureuze, speelse en lichtvoetige tafereel. Het wufte en frivole, met een nadruk op gevoel — soms grenzend aan het sentimentele — staat centraal.
Voldaanheid over het bereikte, zedeloosheid en genot kenmerken de schijnwereld van de rijke en aristocratische bovenlaag in de periode na de Gouden Eeuw. Troost werkte als portretschilder veelal met pastelkrijt en gebruikte zachte, zoete en weinig expressieve kleuren.
2. Harlekijn en Colombine (Meissner porselein, 1744) – J.J. Kändler (1706–1775)
Verbeelde emotie: flirten, hofmakende vrolijke vreugde
In opdracht van de keurvorst van Saksen werd in 1710 in Meissen een porseleinfabriek opgericht door Johann Friedrich Böttger. Het kunstzinnig vormgegeven porselein groeide uit tot gewild pronkgoed voor de adel en aristocratie.
De opgewekt onnozele knecht Harlekijn en het dienstmeisje Colombine dansen vrolijk samen. De levendige beeldengroep is geïnspireerd op het Italiaanse volkstoneel, de zogeheten Commedia dell’arte. De rococo vormt hier een verfijnde voortzetting van de barok: het grandioze maakt plaats voor het gracieuze.
3. Japanse volkstoneelacteur (1794) – Tshsai Sharaku
Verbeelde emotie: boosheid
De blokdrukkunst bereikte Japan in de achttiende eeuw via China. De houtsnedeontwerper Sharaku verscheen plotseling op het toneel en was slechts tien maanden actief, vanaf mei 1794. In die korte periode vervaardigde hij 28 close-upportretten van acteurs uit het Japanse volkstoneel.
Het hier afgebeelde borstbeeld toont de acteur Ichikawa in een schurkenrol. De grimmige, boze gelaatsuitdrukking is sterk overdreven weergegeven: een vertrokken mond, wijd opengesperde ogen en strak samengebonden haar. Deze indringende expressie veroorzaakte destijds sensationele reacties. In de grijze achtergrond is micapoeder verwerkt, wat de houtsnede een zilverachtige glans geeft.
4. Hemelse schoonheid (ca. 950) – anonieme Indiase beeldhouwer
Verbeelde emotie: verleidelijke erotiek, hemelse extase
In de hoogontwikkelde vroeg-Indiase beeldhouwkunst bezitten vrouwelijke tempelbeelden een sterk erotisch getinte schoonheid. Kenmerkend zijn de volle ronde vormen, het in sierlijke bochten gewrongen lichaam en de naaktheid van het breedheupige figuur.
Dit ideaalbeeld van vrouwelijke schoonheid verbeeldt de rituele gemeenschap tussen heerser en tempeldienares. De jonge vrouw staat onder een boom waarin aapjes spelen; een aapje raakt voorzichtig het dunne, doorschijnende gewaad aan dat haar lichaam gedeeltelijk bedekt. Zij verkeert nog in extase na het liefdesspel met haar minnaar, zichtbaar in de nagelkrassen op haar schouder en wang. Het beeld is afkomstig uit het tempelcomplex van Khajuraho, gebouwd onder de Chandella-dynastie.
5. Sint Vitus (ca. 1500) – onbekende beeldsnijder uit Ulm
Verbeelde emotie: vroomheid, devotie, overgave en berusting
De heilige Vitus, geboren in de derde eeuw op Sicilië, bekeerde zich op jonge leeftijd tot het christendom. Tijdens de christenvervolgingen onder keizer Diocletianus werd hij zwaar gemarteld om hem van zijn geloof af te brengen.
Het beeld toont Vitus gehurkt en biddend in een ronde ketel gevuld met kokend pek of olie. Zijn blik is naar beneden gericht en zijn gezicht vertoont een gelaten, berustende uitdrukking. Volgens de legende werd hij uiteindelijk door een engel gered. Het beeld, gesneden uit vruchtbomenhout, mist enkele details zoals vlammen onder de ketel en attributen in de handen.
6. Vrouw in Turks kostuum (1755) – Jean-Étienne Liotard (1702–1789)
Verbeelde emotie: droefgeestigheid en zwaarmoedigheid
Jean-Étienne Liotard leidde een zwervend bestaan door Europa. In Constantinopel raakte hij gefascineerd door het oosterse leven. Hij nam zelfs Turkse kleding en gewoonten over en liet zijn haar groeien.
Als vertegenwoordiger van de rococostijl gebruikte Liotard een verfijnd en teer pastelkleurenpalet. De afgebeelde adellijke dame is Mary Gunning, gravin van Coventry. Zij zit peinzend en zwaarmoedig op een sofa, het hoofd steunend op haar hand, terwijl zij in Turks kostuum wacht op wat de toekomst zal brengen. Op de vloer ligt een rijk gedecoreerd oosters tapijt. Dergelijke exotische voorstellingen sloten nauw aan bij de achttiende-eeuwse fascinatie van de elite voor het ‘Oosten’ en passen volledig binnen de rococo-esthetiek.
Gerelateerde artikelen
Reacties (0)
Schrijf een reactie
(registratie is niet nodig)