Hollandse Waterlinies en ontwerp

De Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Stelling van Amsterdam vormen samen de Hollandse Waterlinies. Dit UNESCO Werelderfgoed is een 200 kilometer lange verdedigingslinie met 96 forten, 6 vestingen en 2 kastelen. In oorlogssituaties kon het westen van Nederland hiermee worden beschermd tegen de vijand door brede stroken land tot kniehoogte onder water te zetten. Zo werd het land onbegaanbaar voor soldaten, voertuigen of paarden, terwijl het water te ondiep was voor boten. In 1815 startte de bouw van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, als verbetering en uitbreiding van de 17e-eeuwse Oude Hollandse Waterlinie. In 1880 volgde een nieuwe bouwfase met de aanleg van de Stelling van Amsterdam. Mocht de vijand door de Nieuwe Hollandse Waterlinie breken, dan zou de Stelling van Amsterdam dienen als het laatste toevluchtsoord voor de militaire staf, de regering en het koningshuis. Naast het systeem van sluizen, dijken en kanalen om land onder water te zetten, werden forten gebouwd bij doorgangen en andere strategische plekken.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Stelling van Amsterdam behoren tot de grootste militaire werelderfgoedsites van de wereld, samen met de Romeinse Limes en de Chinese Muur. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is 3 keer als gevolg van oorlogsdreigingen geheel of gedeeltelijk onder water gezet: in 1870 (Frans-Duitse Oorlog), in 1914-1918 (Eerste Wereldoorlog) en in 1939-1940 (in aanloop naar de Tweede Wereldoorlog). De Stelling van Amsterdam heeft nooit actief dienstgedaan.

Op elk van de 10 postzegels Hollandse Waterlinies staat een verdedigingswerk dat deel uitmaakt van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (bovenste 5 postzegels) of de Stelling van Amsterdam (onderste 5 postzegels). Het staande beeldvlak van elke postzegel heeft afgeronde hoeken en is in 2 liggende rechthoeken verdeeld. In de ene rechthoek staat een kleurenfoto van het desbetreffende verdedigingswerk, verbonden met een illustratie van de plattegrond ervan die naar de andere rechthoek doorloopt. Op iedere postzegel staat het type verdedigingswerk vermeld en welk deel daarvan zichtbaar is. Op de bovenste en onderste velrand zijn naast elke postzegel de naam en de bouwperiode vermeld. Aan de randen van het postzegelvel staan fragmenten van 19e-eeuwse militaire kaarten met daarop de locatie van de verdedigingswerken. Op de postzegels en de velranden domineren verschillende tinten blauw en groen als verwijzing naar de essentie van de Hollandse Waterlinies: het onder water zetten van land.

Alle forten (korte samenvatting)

Verdedigingswerken: Nieuwe Hollandse Waterlinie

Lunet IV aan de Houtense Vlakte, bouwperiode I (1815–1826)

Doordat de Houtense Vlakte hoger ligt dan de omgeving, kon het gebied niet onder water gezet worden. Op deze van nature zwakke plek in de waterlinie zijn daarom vanaf 1816 op korte afstand van elkaar 4 gelijkvormige verdedigingswerken gebouwd. Het woord lunet is afkomstig van het Franse ‘lune’ dat maan betekent. In de plattegrond van de lunetten is dan ook een halve maanvorm te herkennen.

Fort Everdingen, bouwperiode II (1841–1864)

Het Fort Everdingen met het grote torenfort werd gebouwd tussen 1841 en 1849. Samen met Fort Honswijk zorgde het voor de afgrendeling van de toegang tot de Lek. Ook moest dit fort de 3 inundatiesluizen en het inundatiekanaal vlak bij het fort verdedigen.

Fort bij Vechten, bouwperiode III (1867–1870)

Het Fort bij Vechten werd gebouwd in 1870 als onderdeel van de 2e fortenkring om Utrecht. Het fort telt 16 bomvrije grondgedekte gebouwen waarin 16 miljoen bakstenen zijn verwerkt. In 1881 werd het fort uitgebreid met een bomvrije kazerne. Het geschut van het fort grendelde de Houtense Vlakte en de spoorlijn Arnhem-Utrecht af. Tijdens de mobilisatie van 1914-1918 werden loopgraven en schuilplaatsen van gewapend beton aangebracht. In 1939-1940 werden 3 gietstalen mitrailleurkazematten op de frontwal van het fort gebouwd.

Batterij onder Poederoijen, bouwperiode IV (1870–1886)

Deze vooruitgeschoven batterij met bomvrije kazerne werd gebouwd tussen 1879 en 1886 voor de Nieuwedijk. Het ligt vlak bij de noordelijke Maasdijk ten zuiden van het tweelingfort de Batterij onder Brakel. Het verdedigingswerk moest de toegang tot de Maas afsluiten: de afgedamde Maas met uiterwaarden en de Maasdijk. Ook bood de batterij bescherming aan de sluizen die nodig waren voor de inundatie van de Bommelerwaard.

Werk aan de Groeneweg, bouwperiode V (1914–1918)

Het Werk aan de Groeneweg is aangelegd tussen 1914 en 1918 ter verdediging van het Fort bij Honswijk. De infanteriestelling bestaat uit een dubbele loopgraaf met aarden wallen, posten voor 1 schutter en 55 groepsschuilplaatsen in de vorm van wat grotere piramidevormige bunkers.

Verdedigingswerken: Stelling van Amsterdam

Fort bij Abcoude (1884–1887)

Het Fort bij Abcoude is gebouwd tussen 1884 en 1887 als 1e fort van de Stelling van Amsterdam. Het deels uit baksteen, deels uit brikkenbeton bestaande fort is een tussenvorm van de oudere bakstenen forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de latere betonnen forten van de Stelling van Amsterdam. Het Fort bij Abcoude diende ter verdediging van de spoorlijn Utrecht-Amsterdam en de riviertjes Angstel en Gein met de daarlangs lopende wegen.

Forteiland Pampus (1887–1895)

Het Forteiland Pampus is tussen 1887 en 1895 in de Zuiderzee (nu IJmeer) gebouwd. Het fort moest, samen met de kustbatterijen bij Diemerdam en Durgerdam, de stad Amsterdam verdedigen tegen aanvallen vanaf het water. Op het fortgebouw van Pampus bevonden zich 2 enorme pantserkoepels met elk 2 kanonnen van 24 cm kaliber. Deze konden vijandelijke schepen beschieten op maximaal 8 km afstand.

Fort bij de Liebrug (1884–1900)

Het Fort bij de Liebrug had tot taak om de spoorweg, de (verdwenen) trekvaart en de autoweg Amsterdam-Haarlem te verdedigen. Samen met het Fort bij Penningsveer en het Fort aan de Liede vormde het de Positie aan de Liede. De aanleg van het Fort bij de Liebrug begon in 1884 en werd voltooid in 1900. In de gebouwen waren 2 kanonnen van 7 cm kaliber en 2 van 6 cm kaliber aanwezig.  Dit fort is kleiner dan de andere forten, omdat de belangrijkste verdedigingstaken werden uitgevoerd door de andere 2 forten in de Positie aan de Liede. Het is een van de weinige forten die in het open water liggen.

Fort bij Spijkerboor (1894–1913)

Het Fort bij Spijkerboor had tot taak de Westelijke Beemsterringvaart met de kaden en wegen te verdedigen. Het verdedigbaar aardwerk was in 1894 gereed. Het bomvrije gebouw werd in 1913 opgeleverd. Het was indertijd een van de modernste en zwaarst bewapende forten, voorzien van een pantserkoepel met 2 dubbelloops kanonnen van 10,5 cm kaliber. Op de uiteinden van het fortgebouw stonden nog 4 kanonnen van 6 cm kaliber.

Fort aan de Middenweg (1894–1914)

Het Fort aan de Middenweg verdedigde de Middenweg en de Zuiderweg. Deze wegen lagen hoger dan het gebied dat bij dit fort onder water werd gezet. Hierdoor vormde deze wegen een ingang naar Amsterdam. In 1894 was het fort als verdedigbaar aardwerk gereed, later gevolgd door de bouw van het bomvrije gebouw. Dit gebouw werd pas in 1914 voltooid. In de gebouwen stonden 4 kanonnen van 10 cm kaliber en 2 van 6 cm kaliber. Uit bezuinigingsoverwegingen kreeg dit fort slechts 1 hefkoepelgebouw en minder geschut. Ter compensatie werden in de rechter frontwal 2 extra betonnen mitrailleuropstellingen geplaatst.

Bron: persbericht PostNL, coehoorn.nl, hollandsewaterlinies.nl

Over de ontwerper

Bart de Haas (1966, Den Haag) studeerde grafische en typografische vormgeving aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. Na een paar jaar te hebben gewerkt bij verschillende ontwerpbureaus, vestigde hij zich in 1993 als zelfstandig grafisch en typografisch ontwerper. Hij heeft een sterke voorkeur voor boekvormgeving, maar ontwierp in het verleden ook affiches, tijdschriften, websites en visuele identiteiten. De Haas ontwierp onder meer boeken voor Huis Marseille in Amsterdam, het Legermuseum Delft, nai010 uitgevers, uitgeverij Brill, de Buitenkant, Clio, SUN, THOTH, Vantilt, W-Books en Waanders. Voor PostNL maakte hij eerder de postzegelseries Scheepvaart in de zeventiende en achttiende eeuw (2025) en Roofvogels in Nederland (2024-2026), de postzegels 200 jaar KNRM (2024) en Onderwaternatuur (2024), de postzegelseries Onderwaterwereld (2021-2023) en Oersoorten (2021-2023), de postzegels Vrede, de hoogste waarde van de mensheid (2023), De Hollandsche Molen 100 jaar (2023), Snaarinstrumenten (2022), Nederlandse kastelen (2017), Appel- en perenrassen in Nederland (2016), Nationale muziekinstrumenten (2014) en Lang leve het bos! (2010).

Reden uitgave?

De Stelling van Amsterdam was een verdedigingslinie, gelegen op 15 tot 20 kilometer rond het centrum van de Nederlandse stad Amsterdam. De Stelling is 135 kilometer lang, bevat 45 forten en is aangelegd van 1880 tot 1920. Op 26 september 1995 werd de Stelling van Amsterdam samen met de Nieuwe Hollandse Waterlinie bij UNESCO aangemeld voor plaatsing op de Werelderfgoedlijst waar zij in in haar geheel op werd geplaatst in 1996. In 2021 werd de Nieuwe Hollandse Waterlinie toegevoegd aan het reeds bestaande werelderfgoed. Beide componenten staan sindsdien op de lijst onder de naam Nederlandse waterverdedigingslinie. In 2026 staat de Stelling van Amsterdam 30 jaar op de UNESCO Werelderfgoed lijst. Zou dit de reden zijn van deze uitgave?

Pampus (officieel Fort aan het Pampus) is een forteiland in het deel van het IJmeer dat behoort tot de gemeente Gooise Meren. Het kunstmatig eiland werd in 1887 aangelegd als onderdeel van de Stelling van Amsterdam om de vaargeul Pampus te verdedigen tegen aanvallen vanuit de Zuiderzee.

Fort Pampus bij Muiden. Foto: Jeroen Komen / Wikipedia.

Meer info:

Hollandse Waterlinies: https://www.hollandsewaterlinies.nl/nl

Stichting Menno van Coehoorn: https://coehoorn.nl/

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
• Thematisch

Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?