Mokum, de biografie van Joods Amsterdam

In de rijke geschiedenis van 750 jaar Amsterdam is het Joodse leven vier eeuwen lang diepgeworteld. De stad kreeg door de tijd liefkozend de naam Mokum, het Jiddische woord voor plaats of stad. Een naam die door vele Amsterdammers is omarmd en bezongen. Denk aan de hits van onder anderen Johnny Meyer en Manke Nelis met Mokum wat maak je me nou en André Hazes die Amsterdam weemoedig toezingt in Wat was jij toch mooi, m’n Mokum.

Wereldberoemde Joodse Amsterdammers als Baruch Spinoza, Samuel Sarphati en Anne Frank, en uit het Jiddisch afkomstige woorden als stiekem, mazzel, jatten, gozer en tof zijn onlosmakelijk met de stad verbonden. Zelfs het typisch Amsterdamse tafelzuur danken we aan Joodse straatventers. Spraakmakende iconen zoals de Bijenkorf, Tuschinski en het Amstelhotel zijn het initiatief van Joodse ondernemers.

De Nieuwe Kerk sluit het jubileumjaar van Amsterdam af met de tentoonstelling Mokum, de biografie van Joods Amsterdam. Deze tentoonstelling belicht een bewogen, vaak weerbarstige en veelzijdige geschiedenis. Daarmee werpt de tentoonstelling een blik op één van de oudste pijlers van het meerstemmige Amsterdam. Het vertelt de verhalen van bekende en onbekende inwoners van Mokum: beginnend bij de eerste Joodse bewoners die op de vlucht waren voor vervolging op basis van hun religie, via burgerlijke gelijkstelling en relatieve bloei en de moord op 60.000 Amsterdamse Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog, tot de voorzichtige heropleving van religieuze en culturele identiteit. Er is ook ruimte voor de enorme diversiteit onder Joden in Nederland, maatschappelijke verharding, de protesten in de stad en de zoektocht naar verbinding in het Mokum van vandaag.

Baruch Spinoza

Benedictus de Spinoza, gelatiniseerde vorm van Baruch Spinoza (1632 –1677) was een Nederlandse filosoof, politiek denker en exegeet uit de Gouden Eeuw. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van het rationalisme, en een van de inspiratoren van de Verlichting. Om in zijn levensonderhoud te voorzien sleep hij brillenglazen en lenzen voor microscopen. Zijn boeken werden op de rooms-katholieke Index van verboden boeken geplaatst, omdat zijn historische Bijbelkritiek zou leiden tot atheïsme en fatalisme. Spinoza was een volgeling en criticus van René Descartes, en een tijdgenoot van Nicolas Malebranche en Gottfried Wilhelm Leibniz, eveneens rationalisten van de vroege moderne filosofie.

Nederland (1977): Baruch Spinoza (voorstudie). Bron: delpher.nl

Veel van wat over Spinoza’s privéleven geschreven is, lijkt verzonnen te zijn om hiaten op te vullen. Desondanks zijn de verhalen vaak verworden tot legendes. Alleen wat vermeld wordt in de inleiding van zijn Opera Posthuma, in zijn brieven en in officiële documenten, kan worden gecontroleerd. Aan de rest mag getwijfeld worden.

Portugese Synagoge

De Portugees-Israëlietische Synagoge van Amsterdam is een synagoge uit de 17e eeuw die gebouwd werd door de Sefardische Joden. De synagoge ligt aan het Mr. Visserplein en het Jonas Daniël Meijerplein in de voormalige Jodenbuurt van Amsterdam. Toen het gebouwd werd, was het de grootste synagoge ter wereld. De synagoge wordt gebruikt voor erediensten door de in 1639 opgerichte Portugees-Israëlietische Gemeente.

Synagoge gezien vanuit de Jodenbreestraat, op een gravure uit de Fouquet-Atlas (1760-1783). Bron: bma.amsterdam.nl.

De Snoge is onderdeel van een groot synagogencomplex. Slechts de Portugees-Israëlietische Synagoge vervult nog haar oorspronkelijke functie. De Grote Sjoel vormt tegenwoordig samen met de Obbene Sjoel (1685), de Dritt Sjoel (1700) en de Neie Sjoel (1750/1752) het Joods Museum. Het interieur van de Portugees-Israëlietische Synagoge is in tegenstelling tot dat van de Hoogduitse synagogen bewaard gebleven, inclusief de koperen kaarsenkronen en -houders, en dateert nog geheel uit de bouwtijd, wat buitengewoon zeldzaam is. De synagoge heeft in opzet en ruimtelijke indeling onder meer als voorbeeld gediend voor de Mikvé Israël-Emanuelsynagoge in Willemstad op Curaçao en de Tzedek ve-Shalom-synagoge in Paramaribo.

Nederland (1975): Portugese Synagoge Amsterdam (voorstudie). Bron: delpher.nl

Anne Frank

Annelies Marie (Anne) Frank (Frankfurt am Main, 12 juni 1929 – Bergen-Belsen, februari 1945) was een Duits en later statenloos Joods meisje dat wereldberoemd is geworden door haar dagboek dat ze schreef tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen ze ondergedoken zat in het achterhuis aan de Prinsengracht in Amsterdam. Zij stierf vermoedelijk in februari 1945 aan vlektyfus in het concentratiekamp Bergen-Belsen. Haar officiële sterfdatum is echter door de Nederlandse autoriteiten vastgesteld op 31 maart 1945. Haar dagboek is postuum gepubliceerd en is een van de meest gelezen boeken ter wereld. Door haar dagboek is Anne Frank internationaal een symbool geworden van de Holocaust, de moord op zes miljoen Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Anne Frank is opgenomen in de Canon van Nederland als een van de vijftig thema’s van de Nederlandse geschiedenis.

Nederland (1980): Bezetting en bevrijding – Anne Frank (presentatiemodel). Bron: delpher.nl

Meer info:

Mokum, de biografie van Joods Amsterdam, tot en met 6 april 2026 in de Nieuwe Kerk Amsterdam:

https://www.nieuwekerk.nl/tentoonstellingen/mokum/

Eerdere museumblogs: https://www.postzegelblog.nl/tag/made-in-holland/

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
• Thematisch

Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?