Ontdek de tentoonstelling ‘De vele gezichten van Katharina’. Vijfhonderd jaar na haar historische huwelijk met Maarten Luther duikt de tentoonstelling in het veelzijdige verhaal van Katharina von Bora (1499-1552): de vrouw die eeuwenlang vooral ‘de vrouw van’ werd genoemd, maar zoveel meer was. Bent u eerder geweest bij het Luther Museum, een vrij onbekend museum aan de Nieuwe Keizersgracht 570 in Amsterdam?
Gerelateerde artikelen
Katharina von Bora
Katharina von Bora (1499 – 1552) was een Duitse uitgetreden non, die op 13 juni 1525 huwde met de eveneens uitgetreden monnik en reformator Martin Luther. Ze kreeg daardoor de bijnaam die Lutherin. Ze had een rol in de Reformatie bij het mee definiëren van het Protestantse familieleven en zette mee de toon voor huwelijken van geestelijken. Ze regelde het familiale leven rondom Luther, zorgde voor hun zes kinderen en werkte voor het familie-inkomen. Dit deed zij door de aankoop en/of huur te bevorderen van land en tuinen en het uitbaten van een brouwerij ten behoeve van de eigen huishouding, zodat Luther, inwonende studenten en gasten niets te kort kwamen.
Katharina von Bora, geschilderd door Lucas Cranach de Oude, 1528, olieverf op houten paneel, 36 × 26 cm, Lutherhalle – Wittenberg. Bron: Wikipedia.
De rechtstreekse aanleiding tot een inniger verhouding tussen Von Bora en Martin Luther is terug te vinden in een brief die een collega-theoloog van Luther Nikolaus von Amsdorff kort voor zijn aanstelling als predikant in Maagdenburg aan Luther schrijft. Zij heeft Von Amsdorff gevraagd tegen Luther te zeggen dat hij moet ophouden met zijn pogingen haar uit te huwelijken aan Kaspar Glatz, rector van de Wittenburger universiteit. Ze wil die man niet. Maar als Von Amsdorff of Luther haar als echtgenote zou willen, zou ze dit niet weigeren. Hoe het proces van kennismaking tot het huwelijk verlopen is, kan men enigszins achterhalen door de brieven van Luther te lezen die hij in de maanden voor zijn huwelijk aan ouders en vrienden schrijft. Op 13 juni 1525 bevestigt stadspredikant van Wittenberg Bugenhagen in aanwezigheid van vijf vrienden van het echtpaar in het ‘zwarte klooster’ de officiële verloving. De openbare huwelijksbevestiging in de kerk vindt plaats op 27 juni, waarbij ook de ouders van Luther aanwezig zijn. In de kerkelijke en burgerlijke wereld roept het huwelijk zowel verzet als instemming op. Het echtpaar krijgt zes kinderen. Drie meisjes en drie jongens.
Duitsland (1999): 500 jaar geboortejaar Katharina von Bora (1499 – 1552).
“Ik zou mijn Käthe niet willen ruilen voor heel Frankrijk en Venetië, want God heeft haar aan mij gegeven en mij aan haar.” Zo beschreef Maarten Luther zijn hechte band met zijn vrouw Katharina in een van zijn tafelgesprekken, die de predikant hield tijdens maaltijden met familie, vrienden en andere geïnteresseerden. Katharina von Bora werd geboren in Lippendorf bij Leipzig in 1499, als dochter van een verarmde edelman uit Meissen. Op vijfjarige leeftijd stuurde haar vader haar naar het benedictijnenklooster in Breda, nu gelegen in Nedersaksen. Haar moeder was al overleden, dus Katharina werd onder de hoede van de nonnen geplaatst, zodat haar alleenstaande vader de problemen van haar opvoeding, het vinden van een huwelijk voor haar en het regelen van een bruidsschat kon vermijden. Vier jaar later werd het kind naar de cisterciënzers in Nimbschen gestuurd. Tegen die tijd had ze al een opleiding genoten die weinig meisjes van haar leeftijd konden krijgen. Ze kon lezen en schrijven en was bekend met enkele liturgische werken.
Het sturen van jonge dochters naar kloosters werd door sommige christenen als een grote beproeving beschouwd. Zelfs de reformator Maarten Luther erkende het lot van de meisjes. “Onophoudelijk bidden, rozenkransen trekken, alle heiligen om voorspraak aanroepen , vasten, biechten, zich alleen maar inspannen voor goede werken, dag en nacht gedwongen en gedreven, alsof men daarmee de hemelse Vader kon betalen.” Luthers geschriften, zoals “Over de vrijheid van een christen”, bereikten uiteindelijk de nonnen ten zuiden van de Saksische stad Grimma. Zo kwam Katharina von Bora ermee in aanraking. Luthers pamfletten wekten in haar de moed om te ontsnappen aan het strenge kloosterleven. Samen met enkele medezusters beraamde ze haar ontsnapping uit de kerkmuren, ondanks de wetenschap van de enorme straf die haar te wachten stond als haar plan mislukte. Florentina von Oberweimar werd gedwongen om tijdens kerkdiensten met haar gezicht naar beneden op de stenen vloer te liggen, zodat haar medezusters over haar heen konden stappen, nadat ze was gevangengenomen tijdens haar vlucht uit het klooster. Bovendien werd ze mishandeld en gevangengezet.
Maar Katharina liet zich door deze vooruitzichten niet ontmoedigen. Zij en de andere nonnen slaagden erin een brief naar Luther te sturen. In reactie daarop stuurde de reformator zijn medeplichtige, raadslid Leonard Koppe uit Torgau, die vis en bier leverde aan het klooster van Nimbschen, om de nonnen te bevrijden. Het helpen van nonnen of monniken bij hun ontsnapping was strafbaar met de dood. Desondanks bracht Koppe de nonnen met Pasen 1523 uit het klooster door hen in haringvaten op zijn wagen naar Torgau te vervoeren. Toen de twaalf jonge vrouwen uiteindelijk in Wittenberg bij Luthers residentie aankwamen, moest de reformator een manier vinden om hen onderdak te bieden. Alle voormalige nonnen zouden trouwen. Katharina zou aanvankelijk trouwen met een vriend van de reformator. Hieronymus Baumgärtner, de zoon van een patriciër uit Neurenberg, en Katharina voelden zich tot elkaar aangetrokken. Omdat haar aanstaande echter een bruidsschat nodig had, kwam dit huwelijk niet tot stand. Katharina wees een andere aanbidder, Kaspar Glatz, af. Er moest een andere oplossing gevonden worden. Luther was eigenlijk nooit van plan geweest te trouwen. Maar toen Katharina toenadering zocht tot de reformator, stemde hij in met een huwelijk.
Luther en Katharina, bekend om haar zelfvertrouwen en organisatorische talenten, stichtten samen een huishouden in het oude Augustijner klooster in Wittenberg, dat model stond voor de protestantse pastorie. Het huwelijk tussen Luther en von Bora, waaruit zes kinderen voortkwamen, was eeuwenlang een symbool van revolutie en omwenteling, omdat het de eerste keer was dat een predikantengezin werd gevormd. De predikant leefde niet langer celibatair; hij leidde nu een burgerlijk leven met zijn vrouw en kinderen. De protestantse pastorie werd een belangrijk kenmerk van denominatieve herkenning ten opzichte van de katholieke kerk. Zijn vrouw was een grote steun voor Luther. Door bier te brouwen en vee te houden, zorgde ze voor het welzijn van het gezin en hun gasten. Bovendien zorgde de vrouw van de reformator voor de huisvesting van studenten die veel van Luthers uitspraken optekenden. Tijdens de epidemieën richtte Katharina ook een hospitaal op , waarmee ze de inwoners van Wittenberg onschatbare hulp bood.
DDR (1967): Woonhuis familie Luther in Wittenberg.
Na de dood van Martin Luther in 1546 leidde zijn weduwe aanvankelijk een bescheiden leven in Wittenberg. Uit angst voor besmetting vluchtte ze in 1552 met haar vier overgebleven kinderen voor een pestachtige epidemie naar Torgau. Buiten de stadspoorten van de Saksische stad viel ze en brak haar bekken. Ze overleed op 20 december 1552 aan haar verwondingen en werd begraven in de stadskerk van Wittenberg.
Meer info:
De vele gezichten van Katharina, tot en met 25 januari 2026 in Amsterdam:
https://luthermuseum.nl/nl/agenda/de-vele-gezichten-van-katharina
Eerdere museumblogs: https://www.postzegelblog.nl/tag/made-in-holland/
Gerelateerde artikelen
Reacties (0)
Schrijf een reactie
(registratie is niet nodig)