Brandkastzegels 1921: emissie-aanleiding met verstrekkende gevolgen - Postzegelblog

Brandkastzegels 1921: emissie-aanleiding met verstrekkende gevolgen

4

vprogids tnIn de twintiger jaren van de vorige eeuw is met de uitgifte van de Brandkast-plakzegel-emissie (1921) de basis gelegd van het huidige PostNL-emissiebeleid met een aantrekkelijk vormgevingsbeleid van de Nederlandse postzegel.

vprogids

Scheepsramp en torpederende duikboten in 1e Wereldoorlog!

Naar aanleiding van gebeurtenissen als de scheepsramp van de Titanic in 1912, mijnen leggende Duitse schepen en torpederende duikboten tijdens de 1e Wereldoorlog (1914 – 1918), waarbij talrijke schepen met poststukken, geld, goud en andere waardepapieren naar de kelder gingen, kwam zakenman en uitvinder Cornelis van Blaaderen op het lumineuze idee een drijvende en waterdichte safe te construeren en die op schepen te plaatsen.
Aanvankelijk waren de Posterijen en Ministerie van Koloniën enthousiast in tegenstelling tot het Ministerie Waterstaat, waar de Posterijen onder ressorteerden. Reden? Het Ministerie wilde niet met een commercieel bedrijf samenwerken. Pas na de 1e Wereldoorlog wist Van Blaaderen met PTT toch tot een samenwerkingsverband te komen.
Zijn drijvende brandkasten zijn alleen op vacht- en passagiersschepen van de ‘Maatschappij Nederland’ geplaatst (directeur Bronsing was bevriend met Van Blaaderen), die visa versa op Nederlandsch-Indië voeren.

Drijvende brandkast-capsule

brandkast melktank

De melk-tankvormige safe met drijfvermogen staat op het dek van lijnschepen, die vanaf de scheepsbrug zichtbaar is. Een ‘brandkast-waardige’ ronde deur sluit aan de voorkant de capsule af. “Bij brand kan het gevaarte 1700 graden hitte verdragen en als het schip zinkt, zal de kluis zich op tien meter diepte automatisch loswurmen uit zijn houder en naar de oppervlakte schieten. Tegelijk gaat dan het uurwerk lopen dat van alles in gang zet.

affiche

Allereerst klapt een antenne uit met een vlag en begint de boordbatterij een rode lamp bovenop de romp en een ontvanger te voeden. Zodra die radiosignalen ontvangt van een passerend schip binnen 30 zeemijl, gaat een relais om en schiet de drijvende brandkast een etmaal lang ieder uur een vuurpijl af. Komt het schip binnen 10 zeemijlen, dan blaast iedere 10e minuut een misthoorn. Het mechaniek loopt 3 maanden, dus tijd genoeg voor een zoektocht.”

Eigentijds vormgegeven postzegels!

  1. De ondernemende Cornelis van Blaaderen kon zelf het ontwerpproces van de zegels sturen in 1919 “via een prijsvraag waar bevriende collega’s van zijn broer en kunstenaar Gerrit Willem van Blaaderen aan meedoen. De winnende zegels van C.A. Lion Cachet en Leo Gestel zijn werkelijk fraai.”
  2. Onder eigen beheer speelde Van Blaaderen het klaar de Brandkastzegels (onder goedkeurend oog en toezicht van de Posterijen) bij Joh. Enschedé in Haarlem te laten drukken in vellen van 50 zegels. De zeven speciale plakzegels waren op het postkantoor te koop. Bovenop de standaard frankering met gewone frankeerzegels kwam een extra frankering van de Brandkastzegels bij vervoer in de drijvende brandkast.
  3. “Op een stormende oceaan in diepe kleuren deint de drijvende brandkast steeds kaarsrecht op de woeste schuimkoppen. Daarboven straalt en flitst haar antenne boven alle natuurgeweld uit, omringd door engelachtige vogels of een stervormig aura. Kortom: uw post is hier nog veiliger dan aan boord van een schip. Laat maar zinken, die schuiten!”

brandkastzegels

Klik hier om de afbeelding te vergroten.

  • Ontwerp C.A. Lion Cachet (15, 60 & 75 cent [BK1/3]): engelachtige vogels zweven rondom de antenne van de drijvende brandkast in de lucht als ‘helpers-van-hogere-orde’. Deze allegorische afbeelding sprak de verzuild-kerkelijke Nederlandse bevolking destijds ten zeerste aan.
  • Ontwerp Leo Gestel (1,50 & 2,25 cent [BK 4/5]): de vlammende uitstraling van licht- en geluidssignalen domineren over de op de oceaangolven zwalkende capsule.
  • Ontwerp Leo Gestel (4,50 & 7,50 cent [BK 6/7]) De melktank-vormige capsule torent fier boven de golven uit met op de ‘deur’ het rijkswapen. De ‘licht- en radiosignalen-stralende-antenne’ speelt een ondergeschikte rol in het totaalbeeld.

De toen nog steeds gebruikelijke symmetrische opbouw van de verschillende zegels is nog aanwezig. Toch valt die door de stormachtige bewegingen van de golven en de spetterende uitstraling van licht- en geluidssignalen minder op.

brandkast serie

Klik hier om de afbeelding te vergroten.

Het fiasco van de Brandkastzegel!

  1. De oorlog is voorbij. Op de route naar onze overzeese gebiedsdelen in Oost-Indië (Nederlandsch-Indië) en West-Indië (Curaçao en Suriname) vergaat nooit meer een schip. De post in het ruim komt dus gewoon, probleemloos aan.
  2. De Brandkastzegel (beschouwd als een soort plakzegel) is tussen 1 februari 1921 en 1 september 1923 in Nederland (BK 1/7) en Nederlandsch-Indië (BK 1/7) in gebruik geweest bij zeepost.
  3. Er is niet veelvuldig gebruik gemaakt van de Brandkastzegel. Filatelisten daarentegen wel. Zij schreven elkaar via deze vorm van zeepost brieven om de afstempeling.
  4. Voor Suriname en Curaçao zijn ook Brandkastzegels overeenkomend met de Nederlandse afbeeldingen gedrukt (op initiatief van Van Blaaaderen) voor zeepost, maar ze zijn nooit praktisch in gebruik geweest.

zwartdr CuSu

In 1927 zijn in beide landen de zeven niet uitgegeven Brandkastzegels (Cu. Nvph82/8, Su nvph 130/36) van een zwarte overdruk voorzien en tot frankeerzegels gepromoveerd (op initiatief van PTT).

Vóór de vernieuwingsdrift

nvph56.jpgNVPH 90NVPH 112NVPH 113nvph149.jpg

Vóór de vernieuwingsdrift van de Posterijen kende ons land nog stijf, statisch en overzichtelijk vormgegeven postzegelafbeeldingen door de symmetrische opbouw. Het waren postzegels zonder dynamiek. Postzegels zonder een zwierige schwung.

Tekstuele en visuele bronnen: [1] ‘Kluis overboord’ (Marten Minkema) in de VPRO-gids van 13 december 2014, [2] ‘De post en de drijvende brandkasten’ in ‘Filatelie informatief’ (Gert Holstege), [3] Postzegelblog-artikel ‘Brandkastzegels’ (4 april 2008).

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Historisch Thematisch Nederland Curaçao Nederlandse Antillen Nederland Nederlands Indië



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (7 stemmen, gemiddeld: 3,00 uit 5)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Bate Hylkema schrijft vanaf 1980 artikelen over filatelie en woont in het Friese Beetsterzwaag.

Reacties (4) Schrijf een reactie

  • Ramon op 13 maart 2016 om 08:07

    Hallo Bate,

    Ik vind dat je de brandkastzegels hier goed omschrijft als Plakzegels.

    Voor mij zijn dit geen postzegels omdat ze niet zelf door de (toentertijd) PTT zijn uitgegeven maar door een derde partij.

    Hoe mooi ze ook zijn, bij mij zul je ze niet in de verzameling vinden.

  • Bate Hylkema op 13 maart 2016 om 10:44

    Geachte Ramon, deze plakzegels hebben op het postzegelemissiebeleid vanaf 1921 verstrekkende en indringende gevolgen op esthetisch en financieel gebied van de postzegel, waarover ik u volgende week nader hoop te informeren.
    Vandaar nu aandacht voor de ‘geboorte’ van de Brandkastzegels, volgende week de gevolgen daarvan.

  • nico van bakergem op 27 augustus 2016 om 20:02

    Cornelis van Blaaderen was mijn opa.ik heb nooit geweten wat voor man hij was.ik werd helemaal enthousiast toen uw artikel las.mijn dank hiervoor.(hij was de vader van mijn moeder).

  • Bate Hylkema op 29 augustus 2016 om 01:11

    Nico van Bakergem: “Ik zou graag per mail met jou in contact willen komen. Mijn e-mailadres is batehijlkema@hetnet.nl

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)