De vliegende duif van Chris Lebeau (1878 – 1945) - Postzegelblog

De vliegende duif van Chris Lebeau (1878 – 1945)

1

Om twee opmerkingen, één in de nvph-catalogus en één over de beschrijving/beschouwing van een Lebeau-tentoonstelling, vestig ik uw aandacht op de ‘vliegende duif-postzegels’ van Chris Lebeau. Bovendien is dit onderwerp buitengewoon geschikt voor de publicatie vlak voor eerste kerstdag.

Drie attentiepunten

1. De karakterisering ‘allegorische voorstelling’ van de postzegelafbeelding ‘vliegende duif’ (nvph 144/48) van de grafische kunstenaar Chris Lebeau zette mij aan het denken: “Welk idee of begrip wordt door deze afbeelding gesymboliseerd of verbeeld? Wat kan de achterliggende gedachte van de ontwerper toch zijn geweest?”
2. De uitspraak van Chris Lebeau: “Ik vertik het om een postzegel te ontwerpen met koningin Wilhelmina erop” in de recensie (Leeuwarder Courant 2 december j.l.) over de kleinschalige tentoonstelling over Chris Lebeau in Museum Van Haren in Heerenveen.

  • Tussen de twee engelenfiguren bevindt zich een kinderkopje (is de oudste dochter Maria van ontwerper G. Rueter). Het beschermen van het ‘opgroeien van de jeugd’ verbeeldt Rueter op de postzegelafbeelding.
  • Een vredesduif in een ster zendt twee bundels van vijf stralen uit: één straal voor ieder werelddeel. Hiermee wordt de vredesgedachte onder alle volkeren gepropageerd en uitgedragen.
  • De vogel (vredesduif?) verbindt hemel en aarde, zoals dat ook op de ‘postzegel met postduif’ gebeurt!

3. De verbeelding op postzegels van Chris Lebeau’s visie, overtuiging en gedachtegang komt enigszins overeen met de kerst- en nieuwjaarswensen/-gedachten van de prentbriefkaarten, die we elkaar over en weer toesturen. De illustraties van deze kaartern (o.a. engelen, meeuwen en [post]duiven) komen zelfs ook op Nederlandse postzegels.

1. Allegorische voorstelling

Het antwoord hierop vond ik niet in de filatelistische literatuur (over deze emissie is [nog] weinig inzichtelijke informatie voorhanden), maar in de ontwerpschetsen! Lebeau (aanhanger van de idealistische gedachte van de theosofie) startte destijds het ontwerptraject met een beschermengel en/of vredesengel (wonderbaarlijke gids van de goddelijke vonk), vervolgens ging hij daarbij over op een meer aardse afbeelding van een vredesduif en eindigde tenslotte met een (post)duif.

1a. Van vredesengel via vredesduif naar postduif

Een engel of een duif kan van bovenaf uit hogere sferen met een ‘boodschap’ ergens binnenkomen of invliegen. Hieraan zou Chris Lebeau misschien gedacht kunnen hebben, toen hij zich oriënteerde in het ontwerp voor een postzegel met een lage frankeerwaarde in de schetsperiode in 1923. De ontwerpschetsen tonen naast vredesengelen ook vredesduiven en postduiven in verschillende uitvoeringen, situaties en omstandigheden.

Het ‘binnenkomen van’ of het ‘invliegen van’ startte Lebeau in 1923 met een gevleugelde vredesengel, die een lauwerkrans in de handen heeft.

Lebeau vervolgt in een verticale schets met een op tenen staande vredesengel, aan weerskanten geflankeerd op de voorgrond door twee waaierpalmtakken.

Op een andere schets stapt Lebeau over op een vogel (hoogstwaarschijnlijk een duif), die van bovenaf wordt gezien. Op deze schets komt de duif beter herkenbaar over. De vogel draagt een lauwerkrans met zijn snavel.

In alle voorgaande schetsen vliegen de engel en vogel in het zwart luchtledige. In dit horizontale ontwerp is ‘iets’ aangebracht dat aan golvend water doet denken. De duif vliegt met lauwerkrans boven het water. Pas nu is er sprake van de tegenstelling lucht – water.

In deze horizontale schets komen de uitstaande vleugels van de duif, vredesduif, al redelijk overeen met het uiteindelijke resultaat. Ook de deinende golven (zee?) doen sterk denken aan het definitieve postzegelontwerp. Binnen de cirkelvorm staat het woord ‘vrede’.

De cirkelvorm bezit nu het woord ‘cent’ als vulling.

De verticale rondingen (lengtecirkels) in de cirkelvorm suggereren een wereldbol. De frankeerwaarde heeft in deze schets zijn definitieve plaats al verworven.

1b. De achterliggende gedachte van Lebeau

Lebeau is bij de aanvang van het ontwerpproces dus gestart met een bovenaards goddelijk wezen, een vredesgodin, die een opverwinningskrans als bekroning in de handen heeft. De engel is in de loop van het proces geëvolueerd via een vredesduif in een meer aardse vogel, een (post)duif. De cirkelvormige lauwerkrans is door stilering veranderd of vereenvoudigd in een ringvormig voorwerp, waardoor de frankeerwaarde in het midden van de postzegel overduidelijk uitkomt.

Het ‘bovenaardse’ heeft Lebeau ontleend aan de theosofische gedachtewereld, waarmee hij sympatiseerde. Weinigen zullen naar ik aanneem het uitdragen van zijn ‘geloofsovertuiging’ in deze postzegels herkend hebben. Zijn idealistische en filosofische visie heeft hij in dit postzegelontwerp dus weten te projecteren.

Hemel en aarde worden in deze afbeelding overbrugd en verenigd door een postduif. Een poststuk gefrankeerd met deze postzegel vervult in deze allegorie of metafoor dezelfde functie. De gefrankeerde brief verbindt door het geschrevene (briefinhoud) de afzender (in A) met de geadresseerde (in B). Hierbij is dus sprake van overbrugging in inhoud, plaats en tijd.

1c. Jugendstil

De stijl van de krullige en rijk gedetailleerde Jugendstil ontleend haar vormen aan de gebogen lijnen en ronde vormen aan plantaardige onderdelen als stengel, blad en bloem. Lebeau is een van de belangrijkste vertegenwoordigers van deze decoratieve kunststroming, Nieuwe Kunst of Art Nouveau, in ons land.

Graficus Lebeau heeft de vormen van deze stijl in decoratieve zin overdadig en met de nodige fantasie (als Nederlandse variant) in dit postzegelontwerp toegepast. Tussen de uitstaande vleugels van de postduif en het golvende water zijn als vulling misschien nog restanten van de vleugels van de engel te ontwaren. Wellicht kunnen ze ook als uitingen van de ‘ontwerpkundige vrijheden’ van graficus Chris Lebeau beschouwd worden.

Deze frankeerzegels met een lage frankeerwaarde zijn in beeld en tekst omkeringen van de voorgaande frankeerzegels uit 1869 (nvph 13/8), 1876 (nvph 30/3), 1899 (nvph 50/2) en 1921 (nvph 107/09). Deze vier emissies bevatten letters en rijkelijk veel decoratieve elementen in kleur (op een witte achtergrond), terwijl bij de nieuwe emissie letters en tekening (in wit) in een éénkleurig achtergrond (vlak) zijn uitgespaard. Nog een ander verschil is de opbouw/vormgeving: de eerste vier reeksen zijn in meer of minder dikke lijnen en lijnstukken uitgevoerd, de erop volgende reeks bestaat uit vlakken en vlakjes. De leesbaarheid én het overzichtelijke van deze nieuwe emissie zijn flink toegenomen.

1d. Luchtvaartpostzegels (nvph LP 1/3)

In 1921 heeft Chris Lebeau een allegorische afbeelding op de eerste Nederlandse luchtpostzegel geplaatst, die sterk doet denken aan de besproken frankeerzegel. Uit de voorontwerpen (*******) is me niet gebleken dat deze emissie, die drie jaar eerder is uitgegeven, een overtuigend directe relatie bezit (afgezien van de meeuw en het golvende water) met de erop volgende (post)duif-serie.

De meeuw vliegend boven de zee met uitgespreide vleugels bevindt zich boven de frankeerwaarde met muntaanduiding. Dit typografische deel, dat aan weerskanten steun van gebogen lijnen ontvangt (gelijk een brug met opritten) zorgt voor overbrugging en continuïteit van kontakten. Op de achtergrond is golvend water zichtbaar met links en rechts een oeveraanduiding. Boven het water en achter de vogel bevindt zich een ondergaande zon (in het wit) mét zonnestralen. De vormgeving van deze zegelafbeelding bestaat uit een combinatie van lijnen én vlakken.

2. Geen ontwerp van de koningin op een postzegel!

De boute uitspraak van Chris Lebeau in 1923: “Ik vertik het om een postzegel te ontwerpen met koningin Wilhelmina erop” vraagt uiteraard om verduidelijking. Deze pertinente weigering hing samen met zijn politieke overtuiging. Lebeau was een bijzonder overtuigde en vurige aanhanger van het anarchisme, dat het staatsgezag verwierp. De koningin als hoofd van ons koninkrijk beknotte in zijn visie de zelfstandigheid van ieder individu (en hem). Toch ontwierp hij een jaar na de geboorte van prinses Juliana het omslag van de geboortebijbel voor haar. Liet hij zijn idealen dan tóch los?

Als plaatsvervanger is Jan Veth voor het ontwerpen van de frankeerzegels met koningin Wilhelmina erop (nvph 149/62) gekozen.

In 1924 was er nog geen sprake van ‘postzegel-overschrijdende-afbeeldingen’. Toch kan in horizontale zin op een vel postduif-postzegels het ‘continuïteits-effect’ in een horizontale rij postzegels door de beweging van het golvende zeewater het ‘beeld-doorlopers-effect’ ontdekt en gezien worden.

3. Parallel met de kerst- en nieuwjaarwens

Volgens Chris Lebeau’s theosofische overtuiging bestaan er hogere, bovenaardse machten. De werking, het doorgeven en de continuïteit van deze dynamische krachten heeft Lebeau getracht in de luchtpostzegels en de duif-emissie op een levendige manier met de hulp van meeuw en (post)duif (als ‘tussen-personen’) te verbeelden en tot uitdrukking te brengen.

Met behulp van de kerst- en nieuwjaarswenskaarten (als intermediaire voorwerpen) wordt ook op een actieve manier de persoonlijke en/of zakelijke relatie tussen geadresseerde en afzender aangegeven, gecontinueerd en met een wens(kaart) onderstreept.;;

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Historisch Nederland Vrede



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (4 stemmen, gemiddeld: 5,00 uit 5)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Bate Hylkema schrijft vanaf 1980 artikelen over filatelie en woont in het Friese Beetsterzwaag.

Reacties (1)

  • Hennepnetel op 24 december 2011 om 12:26

    Bate,

    de ontwerp schetsen en de boute uitspraak…

    De afbeeldingen zijn te mooi om uit de Leeuwarder Courant te komen! Was er bij de tentoonstelling een catalogus???
    Kun je die noemen???

    De geboorte van Kon. Juliana in 1909 is toch veel eerder dan zijn uitspraak?!?!?

    Of heeft hij het anarchisme pas na 1909 ontdekt…

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)