Twee met naam bekende vrouwelijke studenten van de Utrechtse universiteit - Postzegelblog

Twee met naam bekende vrouwelijke studenten van de Utrechtse universiteit

6

Ter voorbereiding van en nadere oriëntering op de uitgifte van de emissie ‘375 jaar universiteit van Utrecht’ (uitgiftedatum 28 maart) heb ik op doorreis een bezoekje aan het universiteitsgebouw op het Domplein nabij de Utrechtse dom gebracht. Tot mijn verrassing kwam ik daar tot de ontdekking dat twee op zomerzegels 1978 (nvph 1153 en 1154) afgebeelde en met naam bekende dames (en tevens oud-studenten van de Utrechtse universiteit in vroeger eeuwen) naamgeefsters zijn geworden van twee vertrekken in het universiteitsgebouw.


In het representatieve en neorenaissancestijl uitgevoerde academiegebouw zijn het op de begane grond te vinden:

  • de Anna Maria van Schurmankamer (foyer);
  • de Belle van Zuylenzaal (conferentiezaal 0-9).

Gisbertus Voetius

Op de portretten aan de wand van de Senaatszaaal (op de eerste verdieping) zijn alle 150 hoogleraren van de universiteit Utrecht uit de periode 1634 tot 1936 op schilderijen afgebeeld. Op de achterwand links van de ingang op de onderste rij (4e van links) bevindt zich het schilderij van de hoogleraar theologie (en predikant van de Utrechtse gereformeerde gemeente) Gisbertus Voetius (Gijsbert Voet, 1588 – 1676, nvph 288).
Voetius was bij de universiteitsoprichting de eerste, maar tegelijk ook de invloedrijkste hoogleraar theologie. Bij de opening hield hij de inaugurale rede.

Anna Maria van Schurman (1607 – 1678) en Gisbertus Voetius

Anna Maria van Schuurman (Schürmann) is de dochter van rijke ouders. Ze is begaafd en hoogopgeleid. Ze blonk uit in kunst, muziek, literatuur en beheerste minstens acht talen. In 1613 na de dood van haar vader verhuist zij met haar moeder vanuit Keulen naar Utrecht. Maria is nooit getrouwd geweest. Bij het sterfbed van haar vader heeft ze beloofd niet te zullen trouwen.

Van groot belang voor Schuurmans’ intellectuele en godsdienstige ontwikkeling was het contact met haar buurman Gijbert Voetius ( beiden woonden aan het Munsterkerkhof, nu Domplein). Deze hoogleraar stond haar toe zijn colleges theologie te volgen vanuit een soort loge, zodat zij niet zichtbaar was voor haar mannelijke medestudenten. Ze was daarmee onttrokken aan het zo makkelijk af te leiden begeerlijke oog van mannen. Op dezelfde manier volgde zij tevens colleges letteren en geneeskunde. Ze studeerde af in de rechten.

Aan de uiteindelijke toestemming van Voetius zijn wel de nodige initiatieven voorafgegaan. In “Nederlandse postzegels 1978’ staat iets over een verzoek van Anna Maria om theologie aan de universiteit te mogen bestuderen, dat aanvankelijk niet werd toegestaan. Ze had op verzoek van de Senaat al écht naam gemaakt met het Latijnse gelegenheidsgedicht voor de stichting (opening) van de Utrechtse Universiteit in 1636: “Vanzelfsprekend werd haar verzoek afgewezen – een vrouw in de collegebanken – was een onbehoorlijke gedachte! Zij gaf echter de strijd niet op en publiceerde een brochure, waarin zij verkondigde dat “aan een Christin de beoefening der wetenschappen dienstig en betamelijk is”. Het gelukte daarmee haar tegenstaanders te overtuigen. Zij mocht de colleges bijwonen.” In grote lijnen komt de inhoud van deze brochure erop neer dat vrouwen, die door vrije tijd bij uitstek toegerust zijn om wetenschap te beoefenen, kúnnen en móéten studeren.

Anna Maria Schuurman-postzegel

Als uitgangspunt van de postzegel is een geëtst zelfportret van Anna Maria gekozen. Zij mocht als eerste vrouwelijke student in ons land colleges volgen op een universiteit. Ze was daarbij verscholen in een apart vertrek achter een gordijn.
Daphne Duijvelshoff plaatst het zelfportret van de studente achter grijze banen. Aldus heeft de ontwerpster op een bijzondere én meerwaardige manier de plaats én situatie van Anna Maria Schuurman verbeeld tijdens de colleges. De zesde baan in het wit geeft haar het nodige ‘zicht’.
De spreuk ‘Soli Deo Gloria’ (God alleen de eer) heeft betrekking op het godsvruchtige leven van Anna Maria, dat in haar karakteristieke handschrift is geschreven, evenals haar naam. Op de postzegel is haar achternaam met één ‘u’ geschreven, terwijl de ‘n’ van haar familienaam én het woordje ‘van’ er als het ware boven zweven.
Bij dit gelaagde postzegelontwerp staat het ene beeldonderdeel duidelijk vóór het andere. Landsnaam, frankeerwaarde en jaartal zijn uitgespaard in de donkere achtergrond.

Belle van Zuylen (1740 – 1805)

Belle van Zuylen (Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken) is op slot Zuylen bij Utrecht geboren. Pas na haar huwelijk (30 jaar woonde ze met haar man in Zwitserland) begon zij zich als schrijfster te ontplooien. Haar werken verschenen in het Frans (dé taal voor ontwikkelden in de 18e eeuw) én meestal anoniem. Ze gebruikte Belle de Zuylen als naam pseudoniem. Onder invloed van het Frans is het tussenwoord ‘van’ van haar naam veranderd in ‘de’. Op de postzegel wordt ze ook aangeduid met Belle de Zuylen. Deze pseudoniem was in de 18e eeuw noodzakelijk. Het was toen nog niet mogelijk haar mening als vrouw volkomen vrij te uiten.

In het onderste deel van een voorontwerp zijn de contouren van slot Zuylen aangebracht. Tevens staat op dit zelfde voorontwerp een citaat ‘’ ik heb geen talent om onderdanig te zijn’. Er werd naderhand toch een alternatief gekozen. Reden? Minder feministisch geladen. Het werd door ontwerpbegeleiders van PTT Post destijds neutraler en minder gewaagd ervaren.

Belle van Zuylen-postzegel

Vier velletjes (beschreven) postpapier liggen op elkaar gestapeld. Ieder vel is iets naar beneden geschoven, waardoor steeds de bovenkant van het vel zichtbaar blijft. Voor de duidelijkheid is achter de postzegel de stapeling van het briefpapier in rood en blauw (ietsje verschoven naar links) aangebracht. De brieven (naast de **** van de schrijfster) blijken het meest typerende en boeiendste onderdeel van haar oeuvre te zijn.

Een veel gebruikte uitspraak uit de ontwerperswereld luidt: “Het postzegelONDERwerp bepaalt het postzegelONTwerp!” Hiermee bedoelt een ontwerper dat een eigenschap van het postzegelonderwerp op een toepasselijke én originele manier in het uiteindelijke ontwerp gestalte heeft gekregen.

Bij de Belle de Zuijlen-postzegel is de al maar doorlopende correspondentiestroom van brieven dé opvallende benadering van deze zomerpostzegel geweest. Ontwerpster Daphne Duijvelshoff verhief dit postzegelontwerp tot een beelddoorloper. Daarvoor heeft ze als visueel hoofdelement (op de ondergrond) een fragment van een in hert Frans geschreven brief gekozen.

De wijze waarop dit citaat op de gelaagde postzegel is geplaatst, maakt dat de postzegel een meerwaardig ontwerp is geworden. De tekst loopt namelijk als beelddoorloper over de witte postzegelrand door en lijkt zich te vervolgen op de postzegel er naast. Zelfs op de onderrand van de postzegel staat nog geschreven tekst.
Dit beelddoorlopereffect heeft niet alleen betrekking op de doorlopende stroom brieven van de schrijfster, maar ook op haar grensoverschrijdende, internationale bekendheid. Zij schreef op een gedurfde manier in het Frans, de internationale voertaal in de 18e eeuw.

Het gedurfde citaat “Lezen en schrijven verandert werkelijk het leven van de mens” is afkomstig uit een in het Frans geschreven brief van de toen 60-jarige én geëmancipeerde Belle de Zuylen aan een jonge vriendin. Tegenwoordig (dus twee eeuwen later) worden haar uitspraken nog als gewaagd ervaren.

Ondanks tegenstelling tóch een vormovereenkomst

Tot slot vraag ik voor beide postzegelafbeeldingen nogmaals uw aandacht en dan met name voor de horizontale banen erop en het overeenkomstige ervan. Op de Schuurman-postzegel verwijzen de banen naar gordijnen en bij de Van Zuylen-postzegel naar een stapeling van briefpapier. Ondanks de verschillen toch een vorm van uiterlijk overeenkomst (die het seriekarakter flink doet verhogen). Een vondst van groot intuïtief formaat van de ontwerpster ondanks de totaal verschillende deelonderwerpen, tóch een gelijkvormige benadering en uitwerking te vinden. Nu wordt het als een vanzelfsprekende en voor de hand liggende insteek ervaren, maar kom maar op het lumineuze idee!

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Historisch Nederland



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (3 stemmen, gemiddeld: 5,00 uit 5)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Bate Hylkema schrijft vanaf 1980 artikelen over filatelie en woont in het Friese Beetsterzwaag.

Reacties (6) Schrijf een reactie

  • toon op 13 maart 2011 om 10:01

    De driehoekige zegel met het portret van Voetius (nvph-288) is ontworpen door Pyke Koch:
    http://www.filavaria.nl/koch.htm

  • bate hylkema op 13 maart 2011 om 18:48

    Wie ziet kans nog meer hoogleraren en studenten uit vroeger eeuwen van de Utrechtse universiteit op te sporen? Ze moeten echter wél op Nederlandse postzegels zijn verschenen!

  • toon op 13 maart 2011 om 21:07

    Het was Jacobus Henricus van ’t Hoff (1852-1911) die in Delft studeerde tot Chemisch technoloog. Daarna ging hij werken in Duitsland en Frankrijk.
    In die tijd werkte hij aan een proefschrift en dat werd goedgekeurd in Utrecht waar hij dan ook promoveerde (in 1874).
    In 1901 kreeg Van ’t Hoff de Nobelprijs voor Scheikunde. Van ’t Hoff is afgebeeld op de Nederlandse postzegel nvph-1478.

  • Jos van den Bosch op 14 maart 2011 om 14:48

    Bate,

    een belangrijke hoogleraar was Pieter Debye. Hij was professor voor theoretische natuurkunde en mechanica aan de universiteit van 1912 tot 1914. Omdat hij in 1936 de Nobelprijs voor chemie gekregen heeft is in 1995 een postzegel met zijn afbeelding uitgegeven door de PTT.

  • bate hylkema op 14 maart 2011 om 19:09

    Jos en Toon bijzonder bedankt voor jullie meedenken en inspanning.
    Toch zou ik me heel goed kunnen voorstellen dat er op de portrettenreeks van de zomerzegels uit de beginperiode zich studenten bevinden, die aan de Utrechtse universiteit hebben gestudeerd. Kent u er eentje van?

  • Pearl op 16 juni 2013 om 00:24

    Tja Bate,

    Belle van Zuylen woonde 30 jaar op Slot Zuylen/Utrecht en 35 jaar in Colombier.
    Kortom juist andersom als bovenstaand beschreven.

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)