Het ‘werkveld’ van Oranje-vorsten door de eeuwen heen - Postzegelblog

Het ‘werkveld’ van Oranje-vorsten door de eeuwen heen

3

In afgelopen maanden heeft u van mijn hand verschillende artikels kunnen lezen, die op een of andere manier met leden van ons koninklijk huis hadden te maken (gehad) en al vooruitloopt op de troonsafstand van koningin Beatrix. De volgorde was bepaald niet (chrono)logisch, omdat er vooraf geen plan van aanpak is gemaakt. Ik ben onvoorbereid in de ‘materie’ gedoken en zag wel waar mijn oog toevallig op zou vallen. Bij een meer logische aanpak had ik met de bijdrage van vandaag moeten beginnen vanwege de relationele en onderlinge betrekkingen tussen de verschillende postzegels.

De reeks had er dan bijvoorbeeld als volgt uit kunnen zien:

  1. Het ‘werkveld’ van Oranje-vorsten door de eeuwen heen (vandaag)
  2. De start van Beatrix’s levensloop op een postzegel (23 mei 2010)
  3. Permanente frankeerzegel koningin Beatrix, type Struycken (9 mei 2010)
  4. Koninklijke ogenblikken van Beatrix in chronologische volgorde op postzegels (20 juni 2010)
  5. De vormgevingsrol van Beatrix voor haar hoofdrol op een postzegel (18 juli 2010)
  6. ‘KW D3’ kon niet opschieten met de vader van zijn vrouw ‘KIM’ (16 mei 2010)

Op redelijk kort termijn hoop ik deze bijdrage-cyclus te vervolgen o.a. met een stel ‘variaties’ op bestaande, langlopende frankeerzegels uit de periode 1900 – 2000, waarop verschillende Oranje-vorsten staan afgebeeld. Bij deze adembenemend nauwkeurig getekende ‘postzegelvarianten’ behoort de term monnikenwerk.

Koninklijke achternamen Oranje & Nassau

Graaf van Nassau Jan V, de grootvader van Willem van Oranje, had een zoon Hendrik die getrouwd was met Claudia van Chalon (een dochter van de prins van Orange [een plaats in de buurt van Avignon]). Hendrik en Claudia hadden één zoon, die in de strijd tegen de Fransen sneuvelde. Zijn complete bezit én titels werden geërfd door de oudste zoon van Willem (de Rijke) van Nassau, namelijk de 11-jarige Willem van Nassau (1533 – 1584, geboren op het slot Dillenburg. Onze Vader des Vaderlands (ook wel aangeduid met stadhouder Willem I en Wiullem de Zwijger) mocht zich vanaf 1544 de ‘prince d’Orange/prins van Oranje’ noemen.

Raad van State (1531 – 1981)

Deze herdenkingspostzegel (nvph 1227) vestigt onze aandacht op het vignet van de Raad van State, een landkaart van de Nederlanden ten tijde van het instellen van de Raad van State door keizer Karel V en een geografische kaart van Nederland zoals het nu is.

De 5 cent postzegel (nvph 253) is gestoken als gegraveerde afbeelding naar een gravure van Goltzius.

De 6 cent postzegel (nvph 254) is geschilderd door De Key

De 12½ cent postzegel (nvph 255) is geschilderd door Anton Mor (in het Spaans Antonio Moro).

Willem van Oranje (1533 – 1584)

Karel V stelde als voorwaarde dat de jonge prins van Oranje katholiek zou worden opgevoed aan het keizerlijke hof in Brussel. De prins was trouw aan Karel V en lange tijd ook diens opvolger, de Spaanse vorst Filips II. Vanaf 1566 ging het mis door de Beeldenstorm. Protestanten plunderden katholieke kerken. Filips II greep hard in tegen niet-katholieken (ketters). Aanvankelijk hield Willen van Oranje, die voor godsdienstvrijheid was, zijn kritiek voor zich, waarmee hij de bijnaam Willem de Zwijger kreeg. Uiteindelijk besloot hij niet langer trouw te blijven aan Filips II. Hij verzette zich tegen de kettervervolging én Spanje. Daarmee begon de 80-Jarige (vrijheids) Oorlog (1568 – 1648) én de ‘geboorte’ van de Republiek der Verenigde Nederlanden. In 1584 schoot de Spaanse katholiek Balthasar Gerards in Delft Willem van Oranje dood.

Wilhelmus

De tekst van het Wilhelmus is hoogstwaarschijnlijk door Marnix van Allegonde tijdens de 80-jarige oorlog geschreven (inmiddels 400 jaar geleden). Het lied dat uit 15 coupletten bestaat was een eerbetoon aan prins Willem van Oranje, de leider van het Nederlandse verzet tegen de Spaanse overheersing.

De eerste letter van de vijftien coupletten begint met een van de letters van de naam ‘WILLEM VAN NASSOV’. Deze dichtvorm staat bekend onder de term naamdicht (acrostichon). Pas in 1932 werd het Wilhelmus het officiële Nederlandse volkslied.

Wilhelmus van Nassouwe
ben ik van Duitsen bloed,
den vaderland getrouwe
blijf ik tot in den dood.
een prinse van Oranje
ben ik vrij onverveerd,
den koning van Hispanj
heb ik altijd geëerd.

De wapenspreuk van Willem van Oranje luidt “Je maintiendrai” (Ik zal handhaven). Deze Franse wapenspreuk is rondom Willems familiewapen op de postzegel aangebracht.

Het eenkleurige, openg Geuzenboekje (15 cm hoog, gedrukt en uitgegeven in 1581) is een van de hoogtepunten van de 200-jarige Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Dit boekwerkje bevat een van de eerste gedrukte edities van het Wilhelmus. Eerdere drukken zijn verloren gegaan.

Op de gedrukte titelpagina staat in gotisch schrift: “Een nieu Geu-sen Lieden Boecxken / Waerinne begrepen is / den gantschen / Handel der Nederlantscher gheschiedenissen / dees voorleden Jaeren tot noch / toe ghedragen / eensdeels onderwylen in Druck uitghegaen / eensdeels nu nieu by-ghevoecht. / Nu nieulick vermeerdert ende verbetert.” In de handgeschreven tekst staat o.a. “Dit boekje is hoogst zeldzaam men vindt er het echte Wilhelmus van Nasauen in.”

Vanwege het 200-jarige bestaan van de Koninklijke Bibliotheek staan twee kernfuncties van de KB op de achtergrond: [1] opgeslagen boeken in een depotkast, [2] raadplegen van naslagwerk d.m.v. een hand op computertoetsenbord.

Karel V en Filips II

In 2000 heeft TNT Post gekozen voor de uitgifte van een speciaal Karel V-postzegelvelletje (nvph 1877) met ontzaglijk veel beeldmateriaal naar aanleiding van de 500e geboortedag van Karel. Uitgiftereden? Karel V heeft als Heer der Nederlanden de grootte, de omvang, de godsdienstige opsplitsing én de eenheid van het huidige Nederland bepaald/bevorderd. Op twee postzegels met een tussentab én links en rechts een postzegelrand zijn maar liefst zeventien beeldfragmenten geplaatst, waarmee in een samenhangend tijd-, cultuur-, en sfeerbeeld van/over Karel V wordt getoond. Aan een aantal afbeeldingen die direct betrekking hebben met de keizer én ons land, schenk ik nu aandacht. Ter zijner tijd komt de rest aan de orde.

Afb. 2: Karel V (in 1500 in het Gentse Prinsenhof geboren) op jeugdige leeftijd geschilderd door Bernhard van Orley

Afb. 4: Rondom het goed gelijkende portret van Karel V op de Carolusgulden staat CAROLVS.D.G.ROM.IMP.HISP.REX.DVX.BVRGCH (Karel, bij de gratie gods keizer van het heilige Roomse Rijk, koning van Spanje en hertog van Brugge).Op de achterkant staat de spreuk in het Latijn DA MICHI VIRTUTEM CONTRA HOSTES TUOS (geef mij kracht tegenover uw vijanden). Bijgaand muntportret maakt dat de vorst bij alle financiële transacties voortdurend aanwezig is. Een vorstelijke afbeelding kwam in de Renaissance (n.a.v. de Griekse en Romeinse klassieken) voort uit een algemene belangstelling voor een portret en daarmee samenhangend voor portretmunten/-penningen.

Afb. 9: Titiaan schilderde Karel V op middelbare leeftijd met een Ulmse hond.

Afb. 12: de Zeventien Provinciën van Karel V in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden (België).

Afb. 16: Titiaan heeft Karel V zijn zoon, Filips II, geschilderd. Filips volgt zijn vader in 1555 op.

Afb. 17: Gaspard de Crayer heeft Karel V tijdens de plechtige troonsafstand in de Statenzaal van het Hof in Brussel geschilderd. Een definitief einde van de godsdienstige problemen bleek voor Karel V onbereikbaar te zijn door de grote afstanden in zijn uitgestrekte rijk. In 1555 trekt hij zich teleurgesteld en vermoeid vorst terug in een klooster. Bij de machtsoverdracht kreeg zijn zoon Filips II Spanje en o.a. de Nederlandse gewesten.

Unie van Utrecht

Met de overeenkomst van de Unie van Utrecht in 1579 leggen een aantal gewesten de grondslag van de Nederlandse staat: “we zullen ten eeuwigen dage verenigd blijven”. Voorts werd besloten in gezamenlijkheid dat geprobeerd zal worden de Spanjaarden uit ons land te jagen. Ook staatkundige zaken als defensie, belasting en godsdienst komen daarin aan de orde. Deze Unie kan als een eerste versie van een latere grondwet worden gezien.

De handdruk op de postzegelafbeelding bekrachtigt het verbond, de bundeling van zeven pijlen verbeeldt de strijd tegen de Spaanse bezetting en overheersing.

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

  • Oranjevorsten hebben met enkele onderbrekingen (1e én 2e stadhouderloos tijdperk 1650 –1672 en 1702 – 1747 en de Franse/Napoleontische periode 1795 – 1813) over (delen van) dat nu Nederland heet, geregeerd als stadhouder en vanaf 1815 als koning/koningin.
  • De stadhouderloze tijdperken golden niet voor Friesland en Groningen. Reden? De Friese tak van het Oranjehuis bleef er aan het bewind.
  • Tot de Zeven Verenigde Nederlanden behoorden de gewesten Zeeland, Holland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Friesland en Groningen.

Vrede van Münster-herdenkingpostzegels

Na 80-jarige vrijheidsstrijd tegen de Spanjaarden (1568 – 1648) met daarin het Twaalfjarige Bestand (1609 – 1621) als pauze werd in de Duitse stad Münster de Vrede van Münster gesloten.

  1. In 1948 wordt het 300-jarige bestaan van de Vrede van Münster herdacht met de uitgifte van de 6 cent Zomerzegel 1948 met daarop het koninklijk paleis op de Dam. Het gebouw symboliseert de vrede mét de verticale tekst “Vrede van Munster 1648”.
  2. In 1998 wordt het 350-jarige jubileum van de Vrede van Münster herdacht met een fragment van een schilderij van Bartholomeus van der Helst, namelijk ‘De schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Münster’ (op 15 mei 1648 gesloten, 547 x 232 cm). Deze maaltijd vond plaats in de Sint Joris- of Voetboogdoelen op 18 juni 1648 in Amsterdam.
  3. Dat de vrede gesloten is, staat geschreven in het gedicht op het papier, dat achter de snaren van de trom is geschoven: “Geschut en zwaard zijn afgezworen, de drinkhoorn is nu het vredessymbool.” Door de ramen op de achtergrond zijn geveltoppen van Amsterdamse grachtenhuizen aan de Singelgracht te zien, o.a. die van de brouwerij ‘Het Lam’ aan de overkant de Singel.
  4. Op de 350-jarige herdenkingszegel van de onafhankelijkheidsverklaring (officiële erkenning van de Republiek der Verenigde Nederlanden) is een detail van het schilderij afgebeeld, namelijk de handdruk van luitenant Oetgens van Waveren (met zijn linker hand op zijn borst en hart) en kapitein Cornelis Jansz. Witsen, die de drinkhoorn op zijn knie houdt. Zij bekrachtigen als hoofdpersonen op deze manier de overwinning/bevrijding/erkenning.

Met onderschrift

  • Maar enkele stadhouders zijn op een postzegel afgebeeld. Willem van Oranje (als eerste stadhouder) is ter herdenking van zijn 400-jarige geboortedag in 1933 drie maal in combinatie met een familiewapen op een postzegel vereeuwigd. (Zie deelhoofdstuk Willem van Oranje 1533 – 1584).
  • In 1984 werd zijn 400e sterfdag Willem van Oranje (nvph 1312) met een postzegel herdacht (met vier kleuren op de achtergrond).
  • In 1979 werd vanwege de restauratie van de Goudse glazen van de Sint Janskerk te Gouda twee details op de Zomerzegels 1979 (nvph 1178) geplaatst. Van het gebrandschilderde raam ‘Het ontzet van Leiden’ is het deelfragment met daarop Willem van Oranje opgevoerd.
  • Curacao beeldde in 1934 stadhouder Frederik Hendrik (Curacao nvph 105) op een postzegel af vanwege het 300-jarige gezag van ons land op Curacao, waarbij de stadhouder een belangrijke rol speelde.
  • Stadhouder Willem IV staat met zijn vrouw Mary als koning en koningin op een postzegel, waarmee de Glorious Revolution in het protestantse Engeland wordt herdacht en waarmee de moderne tijd voor Engeland (Gouden eeuw) aanbreekt. Vandaar dat er van de koning-stadhouder maar liefst zeven standbeelden in Engeland van hem staan, o.a. in Londen, Bristol en Hull. Pas in 1921 kreeg Willem III in ons land in Breda een standbeeld.

Het zeilschip verbeeldt de overtocht van Willem IV naar Engeland. De relatie Nederland – Engeland wordt op de andere postzegelvan deze serie (nvph 1406) op cultureel en wetenschappelijk terrein (Huygens en Newton) belicht.

Regerende stadhouders in ruim 200 jaar

  • Ons land als republiek werd dus ruim 200 jaar aaneen (met twee stadhouderloze tijdperken) door stadhouders van het Oranjehuis geregeerd/bestuurd.
  • Deze stadhouders waren strikt genomen allen niet meer dan hoge ambtenaren in dienst van de Staten Generaal.
    Achtereenvolgende stadhouders van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden zijn [1] Willem van Oranje (Willem I/Willem de Zwijger) tot 1584, [2] Maurits tot 1625, [3] Frederik-Hendrik tot 1647, [4] Willem II tot 1650, 1e stadhouderloos tijdperk 1650 – 1672, [5] Willem III (stierf in 1702 als stadhouder en koning van Engeland kinderloos), 2e stadhouderloos tijdperk 1702 – 1747, [6] Johan Willem Friso van Nassau Dietz (stadhouder van Friesland) erfde bezit én titel prins van Oranje (als Willem IV tot 1751). Zijn opvolger [7] Willem V vlucht in 1795 door de komst van de Fransen in ons land naar Engeland.

De Friese Nassaus

Na de dood van Willem van Oranje in 1584 krijgt Friesland (naderhand ook de gewesten Groningen en Drente) een eigen stadhouder. Overigens niets uitzonderlijks. Ook Gelderland had er een, terwijl Holland, Zeeland en Utrecht er gezamenlijk een eigen stadhouder hadden. In Friesland was men bang dat het gewest met een gezamenlijke stadhouder minder aandacht zou krijgen en dat tevens de macht van de stadhouder zou toenemen ten koste van de Staten van Friesland.

De eerste stadhouder was er graaf Johan Willem Lodewijk van Nassau Dietz, die de koosnaam “ús heit” (onze vader) kreeg. Ook zijn zonen en kleinzonen werden achtereenvolgend tot stadhouder van Friesland gekozen.

Met de dood van Willem III in 1702 stierf de Hollandse tak van het huis Oranje-Nassau uit.

De titel ‘prins van Oranje’ viel toen toe aan de Friese stadhouder Johan Willem Friso van Nassau Dietz, die met Maria Louise van Hessen-Kassel (Marijkemeu) was getrouwd. Ze woonden in het Leeuwarder in het Stadhouderlijk Hof (op de foto staat vóór het Hof een standbeeld van Willem Lodewijk, bijgenaamd ‘ús heit’. Het stadspaleis Princessehof was

een andere woning van de Oranje-vorst, waarin naderhand de graficus Escher is geboren (en waarin nu het keramiekmuseum is gevestigd; zie daarvoor Mooi NL – Leeuwarden).

Hun zoon Willem IV (Willem Carel Hendrik Friso) verenigde in 1747 alle Nederlandse gewesten onder zijn gezag. Stadhouder Willem V, stadhouder van 1751 tot 1795, vluchtte na de komst van de Fransen in ons land naar Engeland.

Het Nederlandse koningshuis stamt in rechtstreekse lijn dus van de Friese Nassaus af. Van 1585 tot 1747 is Leeuwarden hofstad van de Friese Staten geweest.

Koninkrijk der Nederlanden

Met de landing van de prins van Oranje in Scheveningen in 1813 wordt de Nederlandse onafhankelijkheid weer hersteld. In 1815 vindt de plechtige eedsaflegging van koning Willem I in Den Haag plaats.

Na de 18-jarige Franse/Napoleontische periode (waarin de broer van Napoleon Bonaparte, Lodewijk Napoleon, tot koning van de Franse vazalstaat ‘Koninkrijk Holland’ [1806 – 1810] werd gepromoveerd) regeert koning Willem I van 1815 tot 1840. De bestuurlijke structuur van de Fransen, die door Lodewijk Napoleon werd geïntroduceerd, werd door Willem I overgenomen/toegepast in de eenheidsstaat Koninkrijk der Nederlanden. Het kortstondige Franse koningschap had goed voldaan. Vandaar wederom de aanvaarding van een gekroond hoofd (koning, die boven de partijen staat) in ons land.

Koning Willem II regeert tot 1849, koning Willem III regeert tot 1890, koningin Emma regeert tot 1898.

Koningin Wilhelmina regeert tot 1948, koningin Juliana regeert tot 1980 en koningin Beatrix regeert tot 20??

Bij drie koninginnen zijn een inhuldigingspostzegels uitgegeven. De inhuldigingspostzegel van koningin Wilhelmina wordt kroningspostzegel mét kroningsgulden genoemd. In kleur en frankeerwaarde komt deze postzegel geheel overeen met de één gulden frankeerwaarde, die later werd uitgegeven. Er bestaan echter toch opvallende verschillen. Bij de kroningszegel is de ‘1’ dikker en staat het cijfer lager bij de onderrand dan bij de later uitgegeven postzegel. Het woord ‘gulden’ is de eerste versie dunner dan in de tweede.

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Historisch Nederland



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (2 stemmen, gemiddeld: 5,00 uit 5)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Bate Hylkema schrijft vanaf 1980 artikelen over filatelie en woont in het Friese Beetsterzwaag.

Tags bij dit artikel

Reacties (3) Schrijf een reactie

  • reintjedevos op 19 september 2010 om 14:15

    @Bate

    eigenlijk zou je al je artikelen moeten bundelen op een aparte website. Zo’n website is onbegrensd uit te breiden en te voorzien van de benodigde plaatjes….

    De website en het blog hoeven elkaar niet te bijten!

    Zo schrijf ik al 1 1/2 jaar bijna een Argentijns Forum vol met actuele vondsten en heb daarnaast een website met de uitgecristalliseerde verhalen aan een chronologische kapstok:

    http://foro.filateliaargentina.com.ar/viewforum.php?f=137

    en

    http://www.galeoptix.nl/fila/arg_fila.htm

  • Theo Broekema op 20 september 2010 om 14:25

    Weer een leuk maar vooral interessant artikel van de hand van Bate.
    Er kunnen mij niet genoeg postzegels met daarop of verwijzing naar de personen van het Koninklijk Huis uitgebracht worden
    temeer daar ik nog genoeg ruimte heb in mijn albums “Het Koninklijk Huis van Oranje”

  • Bate Hylkema op 21 september 2010 om 20:33

    ‘Visueel-beeldtechnisch’ is het artikel zojuist optimaal uitgebreid, zodat royality-kenners nog meer aan hun trekken kunnen komen. Bedankt Lia.

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)