De uitwerking van een ‘koekoeksjong’ in het postzegelnest - Postzegelblog

De uitwerking van een ‘koekoeksjong’ in het postzegelnest

2

koekoekskuiken.jpgMet bovenstaande originele aanpak krijgt de consument tóch de door het bedrijfsleven gewenste reclame onder ogen. Deze methode is al veel eerder op postzegels toegepast. Een eeuw geleden al opgestart. Oorlogen en ziektes veroorza[a]k[t]en veel leed. Hulp was bitter noodzakelijk. Voor de financiële middelen werden na de nodige experimenten frankeerzegels aangewend. Opvallend hierbij is dat de ‘medemenselijke bagage’ bijna het gehele postzegeloppervlak inneemt en dat de frankeerwaarde-aanduiding en landsnaam een marginale plaats is toebedeeld. Bij één zegeltype is de frankeerwaarde en landsnaam zelfs geheel verdwenen.


Met andere woorden de frankeerfunctie van een postzegel is in de loop der tijden uiterlijk steeds meer naar de achtergrond verdrongen op de bijzondere postzegel, terwijl de ‘sociaal gerichte bagage’ dominant op de eerste plaats terecht is gekomen. Een koekoeksjong  verdringt op dezelfde wijze door omvang en kracht kuikens uit het nest van de zangvogel.

De startpositie van de postzegel
Postadministraties die ons land zijn voorgegaan met het in omloop brengen van postzegels, hebben van de 34 postzegeluitgaven er 20 een afbeelding van het staatshoofd of van het rijkswapen gekregen. Hiermee werd het staatsgezag verbeeld/gesymboliseerd. De buitenlandse voorbeelden zijn in 1852 voor ons land van grote invloed geweest. Ook ons land koos de hoogste gezagdrager, koning Willem III als postzegelafbeelding (nvph 1/3). 

pz1-v2.jpg pz16-v2.jpg pz30-v2.jpg

Overeenkomstig het buitenland waren de eerste Nederlandse postzegelafbeeldingen ook geënt op de vormtraditie van de munt. Door de verticale vorm van de postzegel is de ‘muntcirkel’ uitgerekt tot een meer bij het zegelvlak passend ovaal.  Aan de onderkant van de postzegel staat de frankeerwaarde, aan de bovenkant ter verduidelijking van de functie het woord ‘post zegel’. Voor de lagere portobedragen verscheen in 1869 het rijkswapen met een krans van eiken- en laurierbladen. Vanaf 1876 werd de cijferzegel definitief ingevoerd. 

Een frankeerzegel is een wettig bewijs van vooruitbetaling voor het vervoer van een poststuk door het staatbedrijf. De beeltenis van het staatshoofd, de koning, op de postzegel garandeerde op een symbolische wijze het vervoer van het poststuk van A naar B. Tussen haakjes: bij een munt verzekert de staatshoofdafbeelding de waarde én de koopkracht als wettig betaalmiddel.

De versieringen rondom de afbeelding van het staatshoofd op de langlopende, permanente frankeerzegels is ingewikkeld en omvangrijk. Deze ‘over-decoratie’ van lauwerkransen, cartouches (gebogen omlijsting), rozetten (op roos lijkende versiering) of meanders (randversiering bestaande uit bochtige lijnen) moest de waardigheid en de verhevenheid  van vorst en staat weerspiegelen. Het diende er tevens voor namaak en vervalsing van postzegels te bemoeilijken.

Maatschappelijke functie van de attendeerpostzegels
Tijdens de Amerikaanse burgeroorlog (1861 – 1865) waren tegen betaling bij de bazarcommissies plakzegels, (sanitay fair stamps) verkrijgbaar om gewonde soldaten te verzorgen. In Genua (1870) bezat een ‘toegangsbewijszegel’ voor een carnavalsfeest niet de afbeelding van Victor Emanuel (gebruikelijk voor  Italiaanse frankeerzegels), maar die van de organisator. De meeropbrengst kwam ten bate van een kinderziekenhuis in Genua. In 1904 verschenen in Denemarken de z.g. ‘Julen-zegels’ (bijplakzegels, zonder frankeerwaarde), die naast frankeerzegels op de kerstpost werden geplakt. De inkomsten van deze ‘bijslagzegels’ was voor de kinderbescherming. De overeenkomst van al deze ‘plakzegels’ met de frankeerzegel deed het denkbeeld ontstaan de posterijen in te schakelen bij het verkrijgen van financiële middelen voor medemenselijke goede doelen.  

Vanaf 1906 krijgt de postzegel ook in ons land naast de frankeerfunctie nog een nevenfunctie, een ander gebruiksdoel. Met behulp van een afbeelding wordt de aandacht van het publiek gericht (attendeerfunctie) op [1] sociale, [2] cultureel-maatschappelijke zorg én [3] nationale herdenkingen/jubilea. Hiermee wordt de postzegel dus een informatiedrager van sociale, culturele en nationale ‘belangen’. Enkele jaren geleden wordt het sociale aspect van de postzegelafbeelding danig verengd (onder invloed van de sterke individualisering van onze samenleving) met de komst van [4] de Persoonlijke postzegel. Van meer recente datum zijn [5] de Bedrijfspostzegels en [6] de ‘Port Betaald-zegels’ die tegemoet komen aan het ‘eisenpakket’ en de ‘doelstellingen’ van het bedrijfsleven van dit moment.

Verscheidenheid in de nevenfuncties
[1] De Tuberculose-zegel (1906, nvph 84/6) bezit naast een opvallend grote frankeerwaardevermelding, rijkswapen en landsnaam een aantal symbolen van lucht, licht en levenskracht. De zegels waren voor het dubbele

pz85.jpg p134-v2.jpg p166-v2.jpg

van de normale frankeerwaarde verkrijgbaar. De bijslag kwam ten goede aan de Amsterdamsche Vereeniging tot Bestrijding der Tuberculose. Vanaf 1924 verschijnen er jaarlijks ook voor sociale doelen kinderpostzegels. De Tooropzegels (1923, nvph 134/35) waren de voorlopers van deze kinderzegelreeks.

p275-v2.jpg p274-v2.jpg

[2] Voor sociale en culturele doelen verschijnen vanaf 1935 jaarlijks  Zomerzegels (nvph 274/77). Op deze portretzegels staan historische vertegenwoordigers uit het sociale en culturele leven van ons land.

p87.jpg

[3] In 1907 verschijnt de eerste serie herdenkingszegels (nationale propagandazegels) die een groot Nederlander herdenkt: 300e verjaarjaardag van Michiel de Ruyter. Een portret van de admiraal (in plaats van de koningin), een zeeslag, jaartallen en een naamvermelding nemen het overgrote deel van de postzegeloppervlakte in beslag. De vermelding van de frankeerwaarde en landsnaam staan duidelijk op de tweede plaats.

pp.jpg  p2420.jpg

[4] Vanaf 2003 verschijnen de eerste Persoonlijke Postzegels (nvph 2172/81). Iedereen kan door de moderne communicatie- en druktechnieken een persoonlijke (foto)afbeelding tegen betaling op een postzegel laten plaatsen. Deze postzegeluitvoering sluit geheel aan bij de sterk individueel gerichte ik-cultuur van dit moment. Men bedrijft daar een PR-stunt voor zichzelf mee. Deze postzegels zijn voor de ‘Consumenten Markt’ bestemd, dus voor u en mij. Bij de Persoonlijke Postzegelvan 2003 staat de foto nog op de tab, bij die van 2006 (nvph 2420) staat de eigen foto op de postzegel, compleet met frankeerwaarde en landsnaam

carre.jpg vd-v2.jpg

[5] De Bedrijfspostzegels komt overeen met de Persoonlijke Postzegel, maar is bestemd voor de ‘Zakelijke Markt’, het bedrijfsleven. Hiermee kunnen ze reclame voor hun bedrijf of organisatie maken.

nr-6.jpg nr-12.jpg

[6] Port Betaald-zegel. Deze zegel bezit in het geheel geen frankeerfunctie meer. De frankeerwaarde is in het geheel niet meer op de zegels vermeld. Ook de landsnaam is achterwege gebleven. De woorden ‘Port betaald’ geven echter wel aan dat er een financiële regeling bij de afgifte van het poststuk heeft plaatsgevonden. Het frankeerbedrag/-waarde is niet interessant, daarom is de vermelding achterwege gebleven. Toch zijn deze zegels wel degelijk ‘vooruit-betalingszegels’. Zie het als een soort kwitantie. Deze zegels bezitten niet de kwalificatie van ‘waardepapier’, zoals postzegels die dat wel bezitten. Uiterlijk hebben deze zegels alleen nog maar een informatieve en esthetische functie.

Met bijslaggelden van de ‘weldadigheidspostzegels’ werd/wordt geld ingezameld voor goede doelen (men pleegde daarmee “een weldaad”). Pas vanaf 1937 wordt het bijslagbedrag op de postzegel vermeld. Aanvankelijk nog moeilijk leesbaar onder de postzegelafbeelding.

Het ‘meeliften’ van de nevenfunctie (bagage) naast de frankeerfunctie van de bijzondere postzegels betekende/betekent wél dat afbeeldingen omtrent de hele ruimte van de postzegel in beslag namen/nemen. Frankeerwaarde en de vermelding van de landsnaam nemen maar een marginale ruimte van de totale zegeloppervlakte in van de bijzondere postzegel.

Verlies koninginne- en cijferzegels en winst bijzondere postzegels
In de periode 1852 – 1976 zijn er in ons land ruim 1100 verschillende postzegels uitgegeven. Een gedeelte daarvan (permanente postzegels) draagt of een afbeelding van het staatshoofd (koning[inne]zegels), of een groot frankeerwaardecijfer (cijferzegels). Tot 1923 zijn er ongeveer evenveel postzegels, waarop het staatshoofd is afgebeeld, als postzegels met andere voorstellingen. In de jaren 1924 – 1939 komen er meer postzegels met andere voorstellingen. Het aantal koninginnezegels is dan een kwart (25 %). Tussen 1945 – 1976 draagt nog maar het vijfde deel (20 %) de beeltenis van de koningin. Vanaf 1977 is het percentage nog meer achteruitgegaan. (Bron: Nederlandse postzegels 1976)

Koekoeksjong-gedrag
Moderne inzichten, normen en waarden hebben een grondige verandering aangebracht in het uiterlijk van de postzegel. De zegelafbeelding worden steeds meer bepaald door motieven uit de veelzijdige Nederlandse samenleving. De wettelijke oorsprong van de 19e eeuwse symboolfunctie van de postzegel is feitelijk geheel verdwenen bij het grootste deel van de Nederlandse postzegel. Van de oorspronkelijke frankeerfunctie van de postzegel blijft op dit moment steeds minder over. De zakelijke post van het bedrijfsleven omvat ongeveer 95 procent van de huidige poststroom en hiervoor worden geen postzegels meer gebruikt. De resterende vijf procent bestaat uit persoonlijke privé poststukken van de burger, die nog wel postzegels voor de frankering gebruiken. De postzegels als functioneel gebruiksvoorwerp voor frankering is hiermee tot een minimum geslonken.

De afname van het functioneel postzegelgebruik is niet in overeenstemming met het jaarlijkse emissiebeleid van TNT Post. De laatste jaren is er overduidelijk sprake van een ‘super-overproductie’ aan postzegels bij de Nederlandse posterijen!

Om de 38 verschillende postzegels uit 1994 te kunnen verkrijgen, was men genoodzaakt 41 postzegels te kopen. Toen was de postzegel als frankeermiddel nog redelijk vertegenwoordigd op de diverse poststukken.

In 2004 moest men voor de 46 verschillende postzegels in totaal maar liefst 140 postzegels kopen, terwijl de frankeerfunctie van de postzegel ten opzichte van 1994 weer behoorlijk verder was achteruitgegaan. Tal van (jubilerende) ‘postzegelaanvragers’ als bedrijven, [herdenkings]comité’s,  stichtingen en organisaties (mits met voldoende maatschappelijke invloed en uitstraling) kunnen na weging d.m.v. een postzegel (tegenwoordig soms tegen betaling) nationaal postale [reclame-/propaganda]aandacht krijgen.

Van de oorspronkelijke frankeerfunctie van de postzegel (uit 1852 met een koninklijke waarborg) is behoudens de koninginnezegel bijna niets meer overgebleven. De aanmaak van nieuwe postzegels wordt door de maatschappelijke betrokkenheid van het postzegelonderwerp in onze al maar meer vercommercialiseerde samenleving bepaald.

De hoofdfunctie van de ‘permanente-frankeerzegel-van-1852’ is bijna geheel verdrongen en uitgebannen. De ‘bagage’ die vanaf 1906 met een frankeerzegel kon ‘meeliften’ vanwege de belangrijkheid van én de betrokkenheid  bij het postzegelonderwerp, heeft in de loop der jaren de frankeerfunctie van de postzegel bijna geheel overvleugeld.  De postzegel is zo langzamerhand tot de reclame- en/of aandachtsfunctie van een sluitzegel afgedaald. Op sommige postzegels is de landsnaam en frankeerwaarde nog maar marginaal leesbaar aanwezig.

Toch blijft de postzegel voor TNT Post nog steeds commercieel een aantrekkelijk product (doorslaand kassucces). Tal van (buitenlandse!) verzamelaars  nemen onze postzegel nog steeds in hun collecties op. In verband met de actuele ontwikkeling zou wel eens de vraag kunnen opkomen of de postzegel nog wel bestaansrecht heeft en of de postzegel nog wel nut heeft als praktisch gebruiks- en/of aantrekkelijk verzamelvoorwerp.

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Nederland



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (Breng als eerste je stem uit.)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Bate Hylkema schrijft vanaf 1980 artikelen over filatelie en woont in het Friese Beetsterzwaag.

Tags bij dit artikel

    Reacties (2) Schrijf een reactie

    • Johan op 22 april 2007 om 09:00

      De postzegel heeft wel bestaansrecht als tnt zelf het goede voorbeeld geeft door hun bulkpost te voorzien van mooie postzegels. Ik begrijp dat het een kostenpost is en dat de concurrentie geen postzegels plakt maar uit ervaring weet ik (ik werk toevallig parrt-time bij concurrent!) dat mensen en bedrijven zich groen en geel ergeren aan niet acuele adresbestanden en nep(druk-)zegels en portbetaald stempels etc. De TNT is daarmee net zo diep afgezonken als alle andere postbedrijven. De port betaald zegel mag de ijskast in want die is vaak scheef geknipt (oid) Een mislukt product dus…

      Nee gewoon de weg terugvinden van een hoger serviceniveau en geloofwaardig blijven naar al die verzamelaars. Dat is de toekomst. Als er geen postzegels op de post meer zit is het einde van de postzegel nabij. En dus ook het gouden ei van onze tnt-kip. Als tnt er voor kiest om de kip met het gouden ei te slachten moeten ze vooral doorgaan met het slechte voorbeeld. De mensen zijn niet gek. Velen zien een mooie postzegel op een poststuk als een soort presentje. En al die duffe zooi die door de brievenbus valt is gewoon kapitaalvernietiging en milieuvervuiling met lawines onnodig plastic. Over klimaatvriendelijk denken gesproken… Ontwerp een milieuvriendelijke papieren zak en doe er een mooie zegel op. Denk nou eens na…marketeers…

      Complimenten voor dit onderwerp.

    • toon op 22 april 2007 om 12:27

      Mooi stukje Bate. Goede historische beschrijving. Bedankt!
      Ik hoop dat TNT wel lering zal trekken uit jouw verhaal, want als ze doorgaan op dezelfde manier verliezen ze niet alleen de Nederlandse verzamelaars, maar zeker ook de buitenlandse. Als de postzegels voor buitenlanders al interessant zijn (dieren, bomen, hollandse taferelen) verschijnen ze in zoveel variaties dat ze vrijwel onmogelijk “compleet” kunnen worden.

    Schrijf een reactie

    (registratie is niet nodig)