Fort Sumter en First Bull Run

Zo ook in de Verenigde Staten. Daar werd op 12 april een vijfjarige reeks ingezet om de Burgeroorlog, die 150 jaar geleden uitbrak, te herdenken. De eerste set bestaat uit twee Forever-zegels met een brandend Fort Sumter april 12-13, 1861 en First Bull Run, July 21, 1861.

1861 begin van de Amerikaanse Burgeroorlog 

In 1861 kwam het al decennia durende conflict tussen de noordelijke en de slavenhoudende zuidelijke staten van Amerika tot uitbarsting. Eerder, in 1860, hadden elf zuidelijke staten zich al als de Geconfedeerde Staten van Amerika onafhankelijk verklaard, nadat president Abraham Lincoln zich tegenstander van de expansie van de slavernij had verklaard. De ’crisis van de zuidelijke secessie’ sloeg om in een militair treffen toen in 1861 zuidelijke troepen het federale Fort Sumter in South Carolina belegerden. Dit geldt als het begin van de Burgeroorlog, die in vier jaar tijd 620.000 soldaten en een onbekend aantal burgers het leven kostte. Het Zuiden verloor en gaf zich in april 1865 te Appomatox (Virginia) formeel over aan de ’Unie’ (de Verenigde Staten).

De postagent kreeg op 1 december 1938 de beschikking over een dagtekeningstempel, een kantoornaamstempel en een lakcachet. Tijdens de oorlogsjaren verscheen op 16 mei 1942 in de Schiedamse dagbladen het volgende krantenbericht:
´In verband met een aanschrijving van hoogerhand, om de namen van enkele straaten te wijzigen, heeft de burgemeester bepaald, dat de Wilhelminahaven voortaan zal heeten Admiraal de Ruyterhaven; Wilhelminaplein wordt Rockanjeplein; Wilhelminastraat wordt Rockanjestraat; Julianapark wordt Emmapark en Julianalaan wordt Emmalaan´.
De Duitse bezetter verbood het gebruik van namen van levende personen van het Koninklijk Huis. Voor Schiedam betekende de maatregel, dat de benaming van het postagentschap aan het Wilhelminaplein de naam kreeg van het Rockanjeplein.

Een maand later kreeg de postagent een nieuw dagtekeningstempel en een nieuw kantoornaamstempel.

De naam ‘Wilhelminaplein’ werd echter, zo staat vermeld in het stempelboek, in ere hersteld. De oude stempels werden weer in gebruik genomen, volgens de brief van de directeur van het postkantoor Schiedam van 16 mei 1945.

Het dagtekeningstempel van 1938 deed dienst tot 1969. Toen werd het vervangen door een nieuw exemplaar. Op 31 december 1979 is het stadspostagentschap Schiedam-Wilhelminaplein opgeheven en vervangen door een bijpostkantoor vooruitgeschoven loket.

Kent u wellicht ook straatnamen die op last van de Duitse bezetter zijn gewijzigd, waardoor de stempels van een postagentschap of bijpostkantoor aangepast moesten worden?

Gibraltar herdacht 21 februari de luchtslag om Engeland, 70 jaar geleden, met zes 50p-zegels en een velletje. Op de zegels een Hawker Hurricane, een Miles Master, vier Bristol Blenheim, een Boulton Defiant, een Gloster Gladiator en een Spermarine Spitfire.

Op een zegel van 2 pond  in het velletje een van de meest legendarische en beroemdste piloten, Douglas Bader (1910-1982), die ondanks dat hij twee kunstbenen had in totaal 23 Duitse vliegtuigen neerschoot (Bader crashte in 1936, kwam bekneld te zitten, en beide benen moesten toen worden geamputeerd).

Eiland Man memoreerde 20 april de Battle of Britain met zes zegels van 70p waarop luchtgevechten tussen Messerschmids, Henkels, Spitfires en Hurricans.

In Groot-Brittannië verschenen 13 mei acht zegels onder de titel Britain Alone, 1940. Op de eerste zegel van de acht Winston Churchill (1st), verder: Land Girls (1st), Home Guard (60p), Evacuees (60p), Air Raide Wardens (67p), Women in Factories (67p), Royal Broadcast (97p, de prinsessen Elizabeth en Margaret) en Fire Service (97p).

Eveneens werd een velletje met vier zegels uitgegeven die de evacuatie, inclusief de beroemde ’little ships’, van Duinkerken (26 mei – 4 juni) in herinnering roept. Waarden van de zegels: 1st, 60p, 88p en 97p.

Ook Alderney Bailiwick of Guernsey heeft 4 mei de Battle of Britain herdacht: Keith Gilman, de eerste piloot, 19 jaar oud, die zijn leven verloor bij de Slag om Engeland (36p), Hurricans (45p), Pilots Scramble (48p), Spitfire Sortie (50p), Air Raid Warden (58p) en Evacuees (80p).

Daarnaast verscheen 2 pond-zegel met daarop Sir Douglas Bader (zie Gibraltar).

Guernsey, tot slot, kwam 29 juli met zes zegels die gebeurtenissen uit de jaren 1939 tot 1946 in herinnering roepen, achtereenvolgens: gasmaskers die in een truck worden geladen, 1939 (36p), kinderen wachten op vertrek, 1940 (45p), Duitse soldaten verlaten Guernsey, 1945 (48p), evacués keren terug naar Guernsey, 1945 (50p), koninklijk bezoek aan Guernsey, juni 1945 (58p) en Bevrijdingsdag 1946, evacués zeggen ’thank you’ (80p).

De heer Van Dooren uit het Brabantse Geffen stootte, al zoekend in een verzameling oude kaarten, bij toeval op twee Poolse kaarten. Tot zijn verbazing zag hij dat het ging om ansichtkaarten die begin september 1939, dus enkele dagen na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, verstuurd zijn.

Dhr. Van Dooren bestudeert zijn bijzondere vondst

De eerste kaart werd op  op 5 september 1939 afgestempeld en verzonden vanuit het Poolse Chodorow naar Biel in Zwitserland.

We hebben het over een historische periode in onze geschiedenis. De Duitse troepen waren namelijk vijf dagen eerder, op 1 september 1939, Polen binnengevallen. Tegen die achtergrond is het opmerkelijk dat er in de tekst op deze kaart niet over de oorlogssituatie wordt gesproken.

De tweede kaart is enkele dagen eerder, op 2 september 1939, van Kielce naar Proszowice (allebei in Polen) verstuurd.

Op deze postkaart wel een uniek censuurstempel (het driehoekje in het midden van de kaart), een stempel dat slechts gedurende korte tijd gehanteerd is.

Ook in de tekst op op deze kaart wordt met geen woord gerept over de net uitgebroken oorlog.

Het censuurstempel

De tweede kaart zet bovendien de eerste kaart in een ander perspectief. De kaart met het poststempel van 2 september van het censuurstempel (zie afbeelding) voorzien. Logisch, omdat de censuur al op 28 augustus 1939, enkele dagen voor het uitbreken van de oorlog, was ingegaan. Maar de andere kaart is op 5 september gestempeld en niet van het censuurstempel voorzien.

Een historische vondst waar menig verzamelaar jaloers op zal zijn. Maar ook een vondst die vragen oproept. De brandende vraag is natuurlijk waarom de ene kaart wel en de andere niet gecensureerd is. Is er iemand die licht op deze zaak kan werpen? Of andere waardevolle informatie over deze periode heeft? Antwoorden, aanvullingen en andere reacties zijn van harte welkom!

Heb je zelf ook ooit zo’n bijzondere vondst gedaan dan is je verhaal hier van harte welkom!

Wil je meer lezen over Hertogpost, kijk dan hier.

Op het velletje een tekst van Koningin Wilhelmina:

Nederland zal de martelaren
die vielen voor zijn bevrijding,
nimmer vergeten
Naam voor naam,
persoon voor persoon,
zal hun nagedachtenis
bij ons voortleven.

De postzegels worden vandaag overhandigd aan Drs Jack G. de Vries, Staatssecretaris van Defensie.

De Postset is, zolang de voorraad strekt, verkrijgbaar bij Oorlogsgravenstichting, via Collect Club in Groningen en via www.tntpost.nl/postbox. De verkooprijs van de Postset Oorlogsgraven is € 3,95 en bevat 3 postzegels van € 0,44 en 3 ansichtkaarten.

Franklin Delano Roosevelt, gehandicapt door kinderverlamming sinds 1921, was zijn leven lang een enthousiast filatelist. Filatelie is een liefhebberij van vele belangrijke mensen zoals verwoord in dit Amerikaanse artikeltje:

…It’s hardly a secret that philatelists run much of the world. Philately is, after all, an elite pastime that appeals to those accustomed to luxury and ultimate wealth, so of course those who reach the pinnacles of power are privileged to partake in it. But beyond that, there is a natural affinity between the collecting of stamps from various nations and the collecting of various nations themselves that appeals to the Imperial-minded. (Interesting fact: World War I was orchestrated as part of a gentleman’s agreement among philatelist leaders of the Allied and Central Powers for no other purpose than to create a pretext for the independence of more nations from which new stamps could be issued.)

Kings and queens, presidents and prime ministers, heads of state and potentates — philatelists all! Those who aspire to power would do well to start a stamp collection, if for no other reason than to have something to chat about while hobnobbing at Bilderberg conferences….

Vanuit de filatelie ontdekte ik dat Roosevelt aan zijn linkerhand zes vingers had, zoals afgebeeld op een postzegel van Monaco.

Vreemd dat je dat niet ziet op de vele krantenfoto’s waar Roosevelt op staat, maar misschien zijn die vóór publicatie door de FBI bewerkt, wie weet.

De Roosevelts stammen van vaderszijde uit Oud Vossemeer, Tholen, Zeeland. In Zeeland zijn ze daar maar wat trots op.

President Franklin Delano Roosevelt overleed dus in 1945, kort voor de ondergang van Nazi-Duitsland.  Hij werd opgevolgd door zijn vice president Harry Truman. Truman kon er meteen tegenaan want kort na de val van Japan begon de koude oorlog met Stalin’s Sovjetunie. De Sovjetunie had Oost Europa bezet. Ondanks mooie woorden over democratie en vrije volkeren vestigden de Russen daar communistische regimes die zich met hulp van Russische geheime politie en bezettingstroepen handhaafden middels terreur en intimidatie. De propaganda toeterde daar dat Amerika de vijand was, het bondgenootschap tijdens de oorlog was vergeten.

Zo ook in Hongarije waar duizenden werden vermoord, honderd-duizenden in kampen verdwenen en andere honderduizenden hun baantje en bezittingen verloren. Maar soms letten de beulen van het regime even niet op. Zo verschenen in 1947 in Budapest onverwacht en onaangekondigd een lange serie plus twee blokken Roosevelt-zegels, die uiteraard binnen enige uren waren uitverkocht.

Foutje, hoge postambtenaren vielen in ongenade met alle gevolgen van dien. Maar het uitkomen van deze prachtige zegels kon niet worden teruggedraaid. De oplage is klein, de cataloguswaarde navenant hoog. Ze zijn een sieraad van mijn Hongarije verzameling. Nem nem Soha!

December 1941 vielen de Japanners onverhoeds de Amerikaanse basis Pearl Harbour op de Hawaii eilanden aan met marine-bommenwerpers  en torpedovliegtuigen. Het merendeel van de daar voor anker liggende Amerikaanse vloot werd verrast en tot zinken gebracht. Gelijktijdig viel de Jap de Filippijnen, Hongkong, Thailand, Birma, Malakka, en Ned.Indië  aan volgens vooropgezet strategisch plan. Zonder in details te treden was het resultaat dat al deze gebieden binnen enkele maanden door de Japanse overmacht werden veroverd en bezet.

In Ned. Indië heeft de bezetter geleidelijk alle Hollanders en de meeste Indo’s in concentratiekampen geïnterneerd, mannen vanaf 15 jaar gescheiden van vrouwen en kinderen. Het merendeel van deze mannen, al of niet militair, werd uit Ned.Indië weggevoerd naar werkkampen in Malakka, Thailand, of Japan. De gevangen vrouwen en kinderen bleven in Ned.Indië , de meeste op het eiland Java. Zo kwam ik als kind met moeder, broertje en zusjes in een vrouwenkamp op Java terecht. Al onze bezittingen waren en werden afgepakt. Het weinige wat je nog kon en mocht dragen raakte deels verloren tijdens vele overplaatsingen, want de Japanners hielden ervan om de kampen voortdurend te verhuizen, te splitsen en te combineren. Tot het uitbarsten van de vrede in augustus 1945 heb ik daardoor in vijf verschillende kampen gezeten, de twee laatste zonder familie want  jongetjes van 11-15 jaar werden in 1944 alsnog uit de vrouwenkampen gehaald en ondergebracht in mannen- of aparte jongenskampen.

Wat heeft dat met postzegels of filatelie te maken? Wel, ik was kort voor de oorlog aan postzegelsparen begonnen, destijds onder kinderen heel populair. Het schriftje waarin mijn eerste zegels waren opgeplakt was verloren gegaan. Dat gebeurde toen het ouderlijk huis op een plantage tijdens de Japanse inval op Java maart 1942 eerst leeggeroofd, en vervolgens  een prooi der vlammen werd. Spijtig spijtig.

Maar ziet: in het vrouwenkamp Gedoengbadak II (Westjava, tussen Batavia en Buitenzorg  gelegen) waar ik in 1943-44 met moeder, broertje, zusjes en 1200 anderen een aantal maanden verbleef, kwamen zo nu en dan nog vrije Hollanders van buiten binnen, bepakt en bezakt. Deze hadden een oproep gekregen zich bij het kamp te melden om geïnterneerd te worden. Ze zouden merken dat hun bagage bij de poort werd ‘onderzocht’, dat waardevolle spullen door inheemse en Koreaanse bewakers werden gestolen, en dat  alles wat papier was (boeken, brieven, mappen) zou worden verbrand. Wie protesteerde kon stokslagen en oorvijgen krijgen.

Vrouwenkamp in bezet Ned.Indië, 1942-45

Zo kwam op een zonnige middag een optocht van een tiental dogkar’s (tweewielige overkapte huurrijtuigjes) bij de kamppoort aan. Mijn vriendjes en ik keken onze ogen uit. Er stapten in zwarte habijt geklede nonnen uit, net pinguïns, gepakt en gezakt, die zich onder leiding van hun moeder-overste  voor internering kwamen melden. Ze brachten veel bagage mee, dus inheemse en Koreaanse bewakers buiten dienst haastten zich naar het kampplein, want er viel wat te roven. Wij jongetjes werden opgecommandeerd om bagage te helpen sjouwen. De nonnen, vele op leeftijd, werden opgevangen en getroost door dames van het Hollandse kampbestuur, en moesten zich in een rij opstellen voor inschrijving tot de Japanse commandant  anders besliste. Intussen bekommerden bewakers zich om de plunjezakken en koffers , leeggeschud op het grind.

Wat zag ik daar? Ongelooflijk, een hutkoffer vol postzegelalbums. Mogelijk had een gevorderd verzamelaar deze bij de nonnen in bewaring afgegeven voor hij zelf in een kamp verdween. Intussen brandde er al een flink vuur op het plein. Boeken en papieren werden er op gegooid. Hoppa, daar gingen de albums in de fik.

Het was toen dat ik getuige werd van een natuurkundig verschijnsel. Al die postzegels in de albums zaten vast met plakkertjes. Door de warmte werden de albums open geslagen, lieten plakkertjes los en in opstijgende rook en warme lucht waren honderden, duizenden dwarrelende postzegels te zien, als een grote zwerm vlindertjes meegevoerd door de wind, en verderop geleidelijk neerdalend op de grond, in bomen, en op de atap-gedekte daken van onze schamele barakken.

Ik wist wat me te doen stond: op postzegeljacht. Zo snel mogelijk, want er waren mogelijk kapers op de kust, en als altijd werd voor de avonduren regen voorspeld. Zoeken en rapen maar, buiten het blikveld der bewakers. De oogst van zo’n honderd zegels ging in een envelop, door mij vooraf gered van de brandstapel.  Inderdaad regende het die avond, maar natte zegels op de daken en in het gras droogden de volgende dag in de Indische zon.  Sommige van deze zegels, hoewel wat modderig waren toch nog verzamelwaardig.   Bijzonder gunstig was dat men in die tijd vooral gestempelde postzegels spaarde. De albums bevatten dus bijna uitsluitend gestempelde zegels. Het is lang geleden, maar ik meen dat het postzegels waren  van Ned.Indië en buurlanden in de regio. Verder vond ik postzegels van Nederland en enige andere Europese landen, de USA, en Engelse koloniën waar ik nog nooit van had gehoord.

Ach wat zal ik verder zeggen? De envelop met postzegels heeft de oorlog overleefd en werd door mij in 1946 naar Holland meegenomen. In de jaren tot nu heb ik vele landen en thema’s gespaard, met de envelop uit Indië als bescheiden begin. Sommige zegels daaruit zijn nog steeds in mijn bezit. Hoe ik dat weet?

Wel, ze zijn te herkennen aan hun wat modderige achterkant.

Als decaan van de rechtenfaculteit Rijksuniversiteit te Leiden sprak hij zijn afschuw uit over de maatregel van de bezetter om joodse hoogleraren, onder wie zijn collega prof.mr. E.M. Meijers van de universiteit te verwijderen.

Ontwerper Frans Hemelop

Voor ontwerper Frans Hemelop van de Leidsche vereeniging van postzegelverzamelaars was het de vierde postzegel die hij ontwierp.

Eerdere ontwerpen waren:

• een persoonlijke postzegel bij een tentoonstelling in 2008 met als onderwerp: Frederik Kaiser (1808-1872), grondlegger van de Leidse Sterrewacht.
• een persoonlijke postzegel bij een tentoonstelling in 2009 met als onderwerp: Leiden 1609-1621 The Pilgrim Fathers.

Over de postzegel

Frans Hemelop zocht een manier om uitdrukking te geven aan de band tussen de heer Cleveringa en de Rijksuniversiteit van Leiden. De afbeelding van de heer Cleveringa wordt verbonden met het logo van de universiteit door de foto van verontwaardigde studenten bij het gebouw van de universiteit op 26 november 1940. Er brak een staking uit, Cleveringa werd gearresteerd en op 27 november werd de universiteit door de bezetter gesloten.

De beschrijving van het moedige jaar 1940 (rode cijfers) begint op 17 januari – eveneens in rood – en eindigt weer in rood op 26 november. In blauwe letters is vermeld: de naam van de heer Cleveringa en de afkorting van de Leidsche vereeniging van postzegelverzamelaars.  De kleuren rood en blauw symboliseren, samen met de witte ondergrond van de postzegel, de nationale vlag die in een aantal donkere jaren niet (meer) mocht wapperen.

Oplage en verkrijgbaarheid

De oplage van het postzegelvel is op dit moment nog onbekend.
De postzegel is – precies 70 jaar na de oprichting – verkrijgbaar vanaf 17 januari 2010 op de postzegelbeurs en -tentoonstelling die wordt gehouden in het clubgebouw van K&G op het Waardeiland in Leiden. Nadere informatie komt binnenkort op de website van de Leidsche Vereeniging van Postzegelverzamelaars.

Bron: Persbericht van de Leidsche Vereeniging van Postzegelverzamelaars

Getoond wordt een brief uit het concentratiekamp voor vrouwen Ravensbrück verzonden op 21-07-1943.

Klik op de afbeelding voor een vergroting

Eenmaal per maand mocht een brief worden ontvangen en verzonden. Er moest een postzegel van 12 Pfennig worden bijgesloten. Als er meer werden meegezonden werden die in beslag genomen. Ze werden bestemd voor onbemiddelde gevangenen, deelt de kampcommandant mee.

Ook een brief uit Auschwitz laten we u zien. Deze is verzonden op 27-06-1941 en is voorzien van een rood censuurstempel.

Klik op de afbeelding voor een vergroting

Op de omslag staan zeven punten waarop moet worden gelet bij het verzenden van de post naar dit kamp. Onder punt 5 lezen we de cynische opmerking dat er geen pakketten aan de gevangenen mogen worden gezonden, omdat ze in het kamp alles kunnen kopen.

In deze tijd van herdenken, vinden we het gepast, even de aandacht te vestigen op deze donkere zijde van onze geschiedenis, waarbij we de hoop uitspreken dat dit nooit meer zal gebeuren.

Tekst: Daan Koelewijn
Illustraties: Janneke Mens

Lees meer over de tentoonstelling en de openingstijden op de site van Stichting Sobibor en Bibliotheek Velsen.