Op de typografisch uitgevoerde Vluchtelingen-postzegel van de Intergouvernementele Commissie voor Europese Migratie (ICEM, steun voor vervoer van vluchtelingen naar het land van hun uiteindelijke vestiging) staat een facsimile handtekening én tekst van koningin Juliana “Breng hen naar veilige haven”. Qua tekstinhoud past deze postzegel (nvph 856) geheel bij de activiteiten, waar het Rode Kruis zich ook praktische zin in binnen- en buitenland mee bezighoudt.

Portretgalerij van koninklijke huize

Vanuit het ‘jubileumjaar 1927′ gezien dragen de vier afgebeelde Oranje-vorsten koning Willem III, koningin Emma, prins Hendrik en koningin Wilhelmina het Rode Kruis een warm hart toe met het 60-jarig bestaan van de Rode Kruis organisatie. Prinses Margriet is (als vertegenwoordigster van de koninklijke familie) momenteel ere-voorzitster van het Nederlandse Rode Kruis.

Het is verwonderlijk dat er tot op dit moment nog geen afbeelding van de oprichter van de organisatie,Henri Dunant, in de portretgalerij van de Nederlandse Rode Kruis postzegels is opgenomen. De Zwitserse bankier Henri Dunant proclameerde (na aanschouwing van de ellende op het slagveld van Solferino in 1859) de neutraliteit van zieken en gewonden tijdens een oorlog. Pas in 1863 werden de denkbeelden van Dunant onderschreven en bevestigd door een internationale overeenkomst in Geneve.

Realiteitsgehalte van de postzegelafbeeldingen is geringer

Bij een aantal postzegels is een tikkeltje minder ‘realiteitsgehalte’ aanwezig. De werkelijkheid wordt afstandelijker, minder gedetailleerd en daardoor gestileerd/schematisch (vereenvoudigd) afgebeeld.

Het Rode Kruis-vakantieschip ‘Henri Dunant’ maakt geregeld rondvaarten in binnen- en buitenland met bedlegerige patiënten. Op de postzegelafbeelding (nvph 696) vaart het schip wellicht op de Maas het stadje Thorn met zijn witte huizen en kerk voorbij.

De 10 cent zomerzegel 1965 (nvph 843) geeft een iets meer werkelijkheidsgetrouw beeld van de plaats Thorn (een geregelde aanleg- en pleisterplaats van Rode Kruis-vakantieschip) aan de Maas in Limburg.

Door middel van verkeersborden aan een weg worden verkeerdeelnemers geattendeerd op de aanwezigheid van een hulppost van het Rode Kruis én een telefoon.

Met lectuurhuisjes verzamelt het Rode Kruis tijdschriften voor zieken.

Rode Kruis-medewerkers verlenen met een brancard hulp.

De hulpverlening op internationaal niveau wordt verbeeld door een etende (met kom) en toekijkende silhouet van een neger. De twee ‘onbemande’ kommen symboliseren/verbeelden de overvloed aan voedsel bij de hulpverlening.

Ik heb vier collages gemaakt van 4 verschillende rodekruispostzegels. De onderlinge relationele betrekkingen tussen verschillende postzegelafbeeldingen zijn soms groter en omvangrijkere als in eerste instantie gedacht wordt. Zelfs buiten de Rode Kruis emissies zijn ondersteunende en/of aanvullende postzegelafbeeldingen te vinden.

Pas met deze sterk uitvergrote afbeeldingen van de vier Rode Kruis-postzegels treedt de grote verscheidenheid aan activiteitsonderwerpen van het Rode Kruis duidelijker op de voorgrond. Door vergroting worden de afbeeldingen beter zichtbaar en herkenbaar. Door de collage (in cirkelvorm: hét symbool of dé verbeelding van een venster of een wereldbol!) staat het functioneren van de organisatie niet alleen in het middelpunt van de aandacht/belangstelling, maar ziet de burger ook de noodzaak van bestaan van het Rode Kruis deze te steunen met de koop van speciale Rode Kruis-bijslag-postzegels.

Een grote diversiteit van medewerkers, activiteiten, hulpmiddelen biedt op deze illustratieve emissie aan een omvangrijke doelgroep van (oorlog)slachtoffers, vluchtelingen, gewonden en chronisch zieken hulp en bijstand. In de te kleine, gestileerde tekeningen van ontwerpster Marte Röling (zonder verfijnde tierlantijnen als perspectief, schaduwpartijen en arceringen) is de herkenbaarheid gering. Daarmee verdwijnt de zeggingskracht van de zegelafbeeldingen. Toch geeft iedere collage aan afbeeldingen ( o.a. ook met een vergrootglas zichtbaar te maken) een aantrekkelijk en direct zicht op de activiteiten van het Nederlandse Rode Kruis.

Collage-tekening van de 20 cent postzegel

[1] gebruik van een brancard, [2] rolstoel-gebruik, [3] dokter als medisch Rode Kruis-medewerker, [4] ???.

Collage-tekening van de 25 cent postzegel

[5] Aanduiding van een Rode Kruis hulppost op een verkeersbord, [6] bloedtransfusie, [7] ambulance-vervoer, [8] vluchtelingen.

Collage-tekening van de 30 cent postzegel

[9] ambulance-vervoer, [10] vluchtelingen, [11] kind en verpleegster, [12] ???.

Collage-tekening van de 45 cent postzegel

[13] Rode Kruis-soldaat, [14] innemen van medicijn, [15] kinderzorg, [16] hulp aan Afrika, [17]voedselhulp bij hongersnood.

Zinnebeeldige afbeeldingen op Rode Kruis postzegels

Een weinig tastbaar, concreet en abstract beeld (in je gedachten) als levenskracht of levensvreugde wordt in de schilder- en beeldhouwkunst vaak op een zinnebeeldige/symbolische wijze zichtbaar en daardoor ook begrijpbaar gemaakt door parallel-lopende afbeeldingen of vergelijkende voorstellingen uit een geheel andere sfeer.

In bijbelse, allegorische en mythologische verhalen verduidelijken personen op symbolische/zinnebeeldige wijze door personificaties ook weinig concrete en tastbare begrippen als bijvoorbeeld levensverwachting en levensduur. De bijbel (als voorbeeldboek van juiste levensregels) maakt met behulp van vergelijkingen en parabels (in overdrachtelijke zin) ook inzichtelijk veel duidelijk. Stijlbegrippen uit de taal als allegorie en metafoor helpen ter verduidelijking van de vertaalslag in afbeeldingen daarbij.

Het gebruik van de metafoor en allegorie als ‘ontwerp-invalshoek-voor-postzegels’ komt (in tegenstelling tot vroeger) tegenwoordig niet meer voor. De huidige en jachtige maatschappij met een hectische tijdgeest van individualisering en sociaal-kerkelijke afvalligheid staat sinds enkele decennia niet meer open voor deze omslachtige en tijdrovende ‘verduidelijkende-en-inzichtgevende-methoden-van-vroeger’. De directe en transparante weg is dé methode. Duidelijkheid met weinig omhaal van woorden (en beelden) is de eis van jongeren van vandaag.

Van alle kanten zijn aan- en uitvliegende rood- en witgekleurde vredesduiven te ontdekken. De witgekleurde duiven bevorderen de vrede, terwijl de (gedeeltelijk) rode duiven de Rode Kruis-gedachte uitdragen. De postzegelafbeelding symboliseert (verbeeldt) in overdrachtelijke zin het bestaan, functioneren én invloed van het Rode Kruis in 1927. Toen was Europa nog een weinig vreedzaam continent. Vandaar dat in- en uitvliegende vredesduiven op de *** cent Rode Kruis postzegel op symbolische (zinnebeeldige) wijze de vredesgedachte uitdragen.

Door de schematische ‘vertaling’ van de aan- en uitvliegende vredesduiven komt voor een beter begrip/inzicht het ‘uitdragen-van’ visueel overtuigender tot zijn recht.
Drie verschillende ontwerpers hebben zich met deze emissie beziggehouden. Stijl- en vormgevingsverschillen komen overduidelijk te voorschijn. Er is destijds weinig of geen onderling overleg geweest.

De schrijver Christiaan de Moor wist in het boek ‘Postzegelkunst’ (blz. 104/05) van deze postzegelafbeelding in 1960 een opmerkelijk hoogdravende, imponerende (!) en weinig zeggende beschrijving te geven: “Leon Cachet wist de motieven van de ornamenteel opgevatte Rode Kruis-postzegelafbeelding op intelligente wijze te verweven, waarbij de kleuren tot volle werking kwamen.”
Met deze weinig transparante én tijdgebonden informatie (ín combinatie met alle PTT-persberichten van nieuwe emissies in die trijd) wordt de boodschap en de achtergrondgedachte van iedere postzegel om zeep geholpen. Hiermee en hierdoor is iedere postzegel tot een nietszeggende postzegel verworden. Een postzegel is een betekenisloos object geworden, dat alleen financiële waarde bezit en daarom verzamelwaardig is. Pas na de ‘introductie’ van de beeldfilatelie, de thematische filatelie én de maximafilie (enkele decennia geleden gestart) wordt de afbeelding én betekenis van een postzegel ontdekt!

Het schild als defensief wapen (met een rood kruis op een wit veld) beschermt en verdedigt de Conventies van Geneve. De Rode Kruiszegels van 1983 geven door ‘citaten’ tekst-inhoudelijk enige aandacht aan de grondbeginselen van het internationale Rode Kruis.

Met een Rode Kruis vlaggenparade wordt (in de realiteit op stedelijke pleinen en in optochten) op een nadrukkelijke en imponerende wijze het bestaan en de noodzaak van het Rode Kruis geaccentueerd.

De pelikaan stond in de Middeleeuwen symbool voor naastenliefde en barmhartigheid. Volgens een fabel tapte een pelikaan (die haar eigen jongen te hevig had toegetakeld) uit wroeging uit haar eigen borst bloed om daarmee haar jongen weer tot leven te brengen. De bloedtransfusiedienst van het Rode Kruis voert om die reden de pelikaan op als beeldmerk.

Het Rode Kruis op de wereldbol (nvph 699) staat symbool voor het internationale karakter van het Rode Kruis.

Een projectie van het Rode Kruis (nvph 1163) valt op een wereldkaart (vooral Afrika met veel ontwikkelingslanden), die bestaat uit een samenstel van kleide Rode Kruisjes. Hiermee wordt de hulp verbeeld aan veel kleine Rode Kruis-verenigingen in ontwikkelingslanden. Door de neutrale tinten grijs en zilverkleur komt het roodgekleurde Rode Kruis opvallender over.

Stadspost Leeuwarden was eind 60er en begin 70er jaren van de vorige eeuw een goed was functionerende particuliere bezorgdienst in Leeuwarden. De eigenaar van deze stadspost J.A.Schalekamp, de man die bekend zou worden om zijn zegel uitgiftes betreffende zegels die veel leken op bestaande P.T.T. zegels. Zeer bekend zijn geworden de zegels van 15 en 18 cent met de tekst Nederland Blij.

Verder gaf hij zegels uit voor zijn stadspost Leeuwarden met afbeeldingen van o.a. de Oldenhove, een bekende toren in Leeuwarden en zegels voor zijn 1 jarig bestaan als stadspost Leeuwarden.

Al deze zegels vonden gretig aftrek bij verzamelaars en zijn nu in 2012 nog volop te verkrijgen. De zegels die de stadspost Leeuwarden uitgaf zijn ook daadwerkelijk veelvuldig gebruikt op post die bezorgd is door de bij de stadspost werkzame bezorgers.

Dit alles was een doorn in het oog van de P.T.T. en deze was dan ook blij toen Schalekamp in oktober 1972 aankondigde door een belasting schuld te stoppen met de stadspost Leeuwarden. Schalekamp zou nog 1 keer groot uitpakken voor wat betreft uitgegeven zegels. Op de laatste dag van het bestaan van stadspost Leeuwarden werden z.g. rouwzegels uitgegeven. In een vel van 25 zegels met doorlopende afbeelding.

Er werd tevens een z.g. LDC – Last Day Cover – uitgeven met de datum van 10-11-1972, de laatste dag van het bestaan van stadspost Leeuwarden.

Er zijn mensen die beweren dat naar aanleiding van de dood van de heer A.J.Schalekamp er wederom rouwzegels zijn uitgegeven door stadspost Leeuwarden. Ik heb deze nog nooit gezien en betwijfel dan ook of deze zijn uitgeven, immers er bestond in 2001 helemaal geen stadspost Leeuwarden meer.

Doch dit volstaat niet! Ga met uw gewone verzameling naar een handelaar, dan mag U tevreden zijn dat hij U de huid niet vol scheldt omdat U met een hoop beschadigde zegels bent afgekomen. Dus, let ook op de kwaliteit van uw verzameling. Wees ook niet teleurgesteld als U op een veiling uw oude, zelfs klassieke zegels niet kwijtraakt… omdat ze gebreken vertonen! Nogmaals: kwaliteit!

Maar of U daarom die zegels met gebreken zomaar moet weggooien? Voor zegels na WO II zou ik zeggen: JA. Er zijn er toch genoeg op de markt, waarmee je die kunt vervangen. Maar voor oudere zegels? Voor klassiekers? Tja, hoe groot en zichtbaar is het gebrek? En bevat die zegel misschien een zeldzame stempel? Onderstaand artikel, en vooral de bijbehorende tabellen, zullen U ruimschoots op weg helpen om Uw zegels naar hun werkelijke waarde te evalueren.

De waardebepaling van de vooroorlogse zegels van België

1. De periodes

De vooroorlogse zegels van België kunnen gerangschikt worden in twee periodes :
a. De klassieke periode, van 1849 tot 1864, de epauletten en medaillons
b. De semiklassieke periode, van 1865 tot 1914, met o.a. de volledige Leopold II periode

Epauletten

Er zijn er die de semiklassieke periode nog onderverdelen in een postklassieke periode en een hedendaagse, respectievelijk voor de periodes vóór de zondagbandjes en deze met.

2. De typezegels

Typezegels zijn deze die door een Koninklijk Besluit, bevestigd door een Ministerieel Besluit, werden bepaald.
a. Voor wat de klassieke periode betreft werd enkel voor de zegels 1 tot en met 5 typekleuren bepaald, bruin en blauw voor de epauletten, bruin, blauw en rood voor de medaillons. Alle andere zegels van die periode hebben nooit het voorwerp uitgemaakt van een Koninklijk of Ministerieel Besluit, tenzij de zegel van 1 centiem groen (KB 23 maart 1861), bestemd voor drukwerken.

De verschillende variaties, van watermerking, velindeling en tenslotte tanding werden enkel gemeld via dienstmededelingen, en dikwijls bleef men in het ongewisse van de uitvoeringsdata van de diverse wijzigingen
b. In de semiklassieke periode beleefden de eerste reeksen tot het nummer 37A eveneens variaties van, o.a. papier en tandingen, die ook slechts via dienstnota’s van de Directie der Posterijen wereldkundig werden gemaakt. Wat evenmin algemeen geweten is, is dat de reeks van 1869 meermaals hertekend werd, iets wat men duidelijk kan zien aan de verschillende afgebeelde zegels in de catalogus. Enkel de bezitters van de Balasse catalogus kennen deze verschillende types.

3. De kwaliteit van de zegels

Hier komt veel bij kijken. Een zegel verliest enorm aan waarde, wanneer deze beschadigd is. Nu is zo’n beschadiging niet meteen vast te stellen, tenzij een verdwenen tand, een verdunde zegel (altijd plaatselijk en een gevolg van ongeduld!) of een gescheurde of gesneden zegel.
Bovendien dient men in de semiklassieke periode ook te letten op de centrering van de zegels (bij de zondagbandjes stelt dat veel problemen). Meestal meldt de catalogus een supplement voor goed gecentreerde zegels, doch dit is zeer subjectief.

In de klassieke periode komen daarbij ook de ongetande zegels kijken, met hun pandemonium aan randbreedtes, die kunnen gaan van meer dan 1,5 mm tot minder dan 0,50 mm (tussen zegel 190 en 200 van de plaat 3 van het Nr 7 bedraagt die afstand welgeteld 0,45 mm!).

Ongetande medaillons

Dat die tussenafstanden tussen de zegels nogal problemen gaven, kan men goed zien bij de getande medaillons.

Getande medaillons

Tenslotte heb je nog de afstempeling, waarover nogal divergerende meningen over bestaan. Normaal zou men moeten streven naar een gecentreerde, horizontaal staande, goed leesbare duidelijke afstempeling, of het nu gaat om een balkenstempel, een ruitstempel of een datumstempel. De postbeambten hadden slechts één taak, de zegel op de brief zodanig “vernietigen” dat deze niet meer kon herbruikt worden. Zodus mocht je wel van geluk spreken wanneer je een perfect afgestempelde zegel in handen kreeg. Doch er zijn ook verzamelaars die slecht hoekafstempelingen wensen, omdat de beeltenis voor hen belangrijker is.

4. De zeldzaamheid van de zegels

Men mag zich niet blindstaren op de oplagecijfers van de zegels. Het beste voorbeeld zijn de zegels 1 & 2, vergeleken met zegels 3 en 4. Van de eerste twee kwamen 5.250.000 exemplaren van elk op de markt, van het nr 3, 498.000 exemplaren en het Nr 4, 376.000 exemplaren. Toch vertaalt zich dit niet in de catalogusprijzen.
Bovendien moet men ook de tijdgeest niet vergeten. De eerste vijftien, twintig jaren van de postzegel, waren er waarschijnlijk niet veel verzamelaars; bovendien zullen ze toen niet naar de kwaliteit gekeken hebben. Nadien groeide dat aantal zienderogen en, onder impuls van Jean Baptiste Moens, werd toen wel naar kwaliteit gekeken, en zagen veel zegels hun einde naderen in prullenmanden of vuren. Dit alles zorgt dat er van die oplagecijfers niet veel overeind blijft.

Zo mag men stellen dat veel zegels, uit de periode van de zondagsbandjes, naar de slachtbank zijn gegaan, omwille van het ontbreken van dat bandje, omdat onze catalogi ze jaren lang als “waardeloos” betitelden.

Zondagsbandjes I

Zondagbandjes II

Dat is blijk geven van het negeren van de bestaande wetteksten dienaangaande, dat de gebruiker toeliet om dat zondagbandje te doorstrepen ofwel af te scheuren, zo men absoluut wou dat desbetreffende brief zelfs op zondag werd bezorgd.

Natuurlijk ontsiert het de zegels, waarbij de scheiding tussen beide delen eveneens versierd waren, wat vanaf 1896 niet meer het geval was.
In de semiklassieke periode gingen ook heel wat zegels verloren omwille van “vuile stempels”, te overdreven tandveschuivingen, beschadigingen (uiteraard) en het feit dat het overgrote deel van de bevolking niet naar die zegels omkeek en die brieven en/of omslagen, na kennisname van de inhoud, in de prullenmand deed verdwijnen.

En in de klassieke periode was het natuurlijk het feit dat de meesten ongetand waren, dat hen tenslotte de reis naar de prullenmand deed ondernemen, zeer tegen hun zin, waarschijnlijk. Want kunt U zich die arme loketbediende voorstellen die zegels 190 of 200 van het Nr 7, derde plaat, moest uitsnijden zonder de buurzegel te beschadigen? En gezien verzamelaars perfectionisten zijn… Oeps! De vuilbak in!

Besluit : Indien men een idee wil hebben van de reële zeldzaamheid van onze postzegels, moet men de cijfers van de oplagen, volgens het geval, delen door 10 tot 100, voor de semiklassieke zegels, en door 200 tot 2.000, eveneens naargelang het geval, voor oudere zegels. Men stelt dat, van de 5.000.000 epauletten er ruim 2.000 exemplaren zouden bestaan van eerste keus. Nauwelijks 2% van onze Belgische verzamelaars bezitten dergelijke zegels!

5. Het evalueren van de zegels

In tegenstelling met de zegels van de periodes na 1914, maken de semiklassiekers en zeker de klassiekers het voorwerp uit van een reële waardebepaling, aangezien de quoteringen vermeld in de catalogi, slechts vastgesteld werden voor type-exemplaren, van gewone kwaliteit, zonder zichtbare gebreken, correct gerand en met een middelmatig te voorschijn tredende beeltenis. De evalueringsbasis is evenwel verschillend voor elke periode

Inderdaad, voor de zegels van de hedendaagse periode is het voornamelijk de afstempeling dat de definitieve waarde van een postzegel zal bepalen, daar variëteiten en kleurschakeringen bijna totaal zijn verdwenen, of nog amper invloed uitoefenen, op enkele zeldzame uitzonderingen na. Enkel een in het oog springende variëteit kan nog tussenkomen tijdens de evaluering.

Daarentegen, wat de zegels van de semiklassieke periode betreft, en vooral de periode van de klassiekers, zijn het deze drie factoren die de evaluering van een postzegel beïnvloeden, tezamen met de kwaliteitsnormen, wat een precieze evaluering ten zeerste bemoeilijkt. Want, in tegenstelling met wat algemeen aanvaard wordt, of dat men geneigd is te beschouwen als een voldongen feit, worden deze factoren niet met elkaar opgeteld, doch lopen zij parallel.

Epauletten

Laten wij deze stelling eens even met een overdreven voorbeeld visualiseren :

Nemen wij het voorbeeld van een afgestempelde Epaulette Nr 2, plaat I (quotering +/- 60,00 € voor een typezegel), met de kleurschakering lila-achtig blauw, de zeldzaamste, geschat op +/- € 375,- (bestaat voor plaat I alhoewel niet vermeld!), met de variëteit V2, parasitaire druk, geschat op +/- € 500,-  (dat is wat anders dan die armzalige € 210,- van de OBPC!), afgestempeld met een landelijke stempel met 18 strepen [geschat op +/- € 745,- en van een Z.M kwaliteit (geen meerwaarde uit bescheidenheid!).

Fout 1

Fout 2

Men zou dus geneigd zijn om als volgt te redeneren : Indien de V2 zich op een typezegel bevond, zou deze ongeveer € 500,- waard zijn, doch gezien hij zich bevindt op de zeldzaamste kleurschakering, zou zijn waarde feitelijk € 375,- + € 500,- = € 875,-  moeten bedragen. Daarenboven draagt hij één van de zeldzaamste afstempelingen, dus voegen wij daarbij nog de geschatte € 745,- aan toe, wat ons op een totaal van € 1.620,- zou brengen! Helaas, dit mag niet! Wij mogen deze parel van een postzegel slechts schatten tussen € 375,-  en € 745,-naargelang wij ons specialiseren in :
a. hetzij een studie van de kleurschakeringen (€ 375,-)
b. hetzij een studie van de variëteiten (€ 500,-)
c. hetzij, tenslotte, een studie van de stempels (€ 745,-)

De algemene verzamelaar, die zich dus niet specialiseert, kan de reële waarde schatten, door het gemiddelde van deze evalueringen te beschouwen. In het geval van dit voorbeeld zou dit tussen de € 545,- en €570,-  zijn en zou hij mogen beweren dat hij over een “PRIJSKAMP”-exemplaar beschikt.

6. De evalueringstabel

In bijlage vindt U een evalueringstabel uitgedrukt in coëfficiënten (basis =100), volgens welke chronologische volgorde moet gewerkt worden om een ongetande klassieker te evalueren. Voor getande klassiekers, alsmede latere uitgiften dient men enkel rekening te houden met de elementen die van toepassing zijn. Vb., een positief element bij getande zegels is een tussenpaneel; hoe vreemd ook mag een extreme decentrering van zegels, waarbij buren zichtbaar zijn, ook als een positief element beschouwd worden; alleen is dit gebonden aan een liefhebbersprijs (veel moderne franse zegels met dergelijke “fouten” worden aan exorbitante prijzen verhandeld).

Bijlage: supplementen voor klassiekers

Rode Kruis postzegels 2012

Op de drie verschillende postzegels staat het Rode Kruis (twee daarvan in diapositief) in een schuine stand, waarmee de dynamiek van de Rode Kruis organisatie wordt verbeeld. In de beide diapositieve afbeeldingen van het kruis staat één foto, namelijk die van de hulpverlener én het slachtoffer.

Deze opstelling suggereert een situatie van mond-op-mond-beademing, zoals die in 1993 ook op de jubileumpostzegel 100 jaar EHBO (nvph 1548) is weergegeven.

Alle Rode Kruis-emissies geven op gevarieerde én tijdgebonden wijze (in nationaal & internationaal opzicht, dikwijls in historisch, maar soms ook wel eens actueel) opzicht aandacht aan oorlog, vrede, nood en rampen aan:

1. het bestaan van,
2. het functioneren van en
3. de invloed/uitwerking van de Rode Kruis-organisatie in ons land en het buitenland door de jaren heen (1927 – 2012 [85 jaren]).

Het ‘gevarieerd-tonen-van’ en/of ‘her-denken-van’ vindt plaats:

1. met afbeeldingen (letterlijke weergave van de werkelijkheid [impressie]) en
2. door symbolen/verbeeldingen (persoonsgebonden gevoelsweergave [expressie]). Op een speelse wijze wordt hierbij de Rode Kruis-organisatie aangeduid
3. of met symbolen (o.a. rood gekleurde kruizen),
4. of met realistische voorwerpen in overdrachtelijke zin.

Inventarisatie van alle Rode Kruis postzegels

Ontwerper Karel Martens van de Rode Kruispostzegels 2012 heeft met reden omkleed onderzoek gepleegd: “Van de eerder uitgebrachte postzegels heb ik wel notie genomen om te voorkomen dat ik een zelfde soort onderwerp zou maken als mijn voorgangers.” Naar aanleiding van deze opmerking heb ik alle Nederlandse Rode Kruis postzegels van 14 emissies (totaal 47 verschillende postzegels) in chronologische volgorde geplaatst met achtergrondgegevens. Daarbij zijn voor mij onbekende, tijdgebonden en vermeldenswaardige feiten naar voren gekomen. Van enkele daarvan wil ik u ook laten meegenieten.

Alle Nederlandse Rode Kruis postzegels zijn herdenkspostzegels geweest! De meeste emissies herdenken de activiteiten van het Nederlandse Rode Kruis (NRC, opgericht in 1867), maar ook aan de activiteiten van de jubilea-jaren van het Internationale Rode Kruis (IRK, opgericht in 1863 door Henri Dunant) wordt een aantal jaren aandacht besteed.

Een kenmerk van jubileum- en /of herdendenkingspostzegels is dat middels afbeeldingen vooral het verleden aandacht krijgt. Toch zijn de Rode Kruis postzegels 2002 en 2007 in zekere zin toekomstgericht!

Jubileum- of kroonjaren van het NRC zijn 1927 (60 jaar), 1957 (90 jaar), 1967 (100 jaar), 1972 (105 jaar), 1987 (120 jaar), 1992 (125 jaar), 1997 (130 jaar), 2002 (135 jaar), 2007 (140 jaar) en 2012 (145 jaar).

Jubileum- of kroonjaren van het IRK zijn 1953 (90 jaar, echter in combinatie met dé actualiteit Watersnoodramp), 1963 (100 jaar), 1978 (115 jaar) en 1983 (120 jaar).

De ‘toekomstgerichtheid’ van de Rode Kruis postzegels 2002 en 2007. Met de gestileerde bloemen (appelboombloesem, nvph 2083) boven het Rode Kruis wordt aandacht gegeven aan het 10-jarig bestaan van de Nationale Bloesem-wandeltocht langs de Linge in de Betuwe.

Met dit voor de Rode Kruis postzegels afwijkende onderwerp (de hulpverlening stond steeds centraal) tracht de organisatie een verjongingskuur door te voeren en het stoffige en degelijke imago van weleer af te werpen. Een van de vele aantrekkelijke facetten van het hulpverleningswerk voor jongeren staat hierbij nu centraal: “Er is bij het Rode Kruis veel meer te doen dan alleen verbanden aanleggen!” Of dat met deze sterk gestileerde, afstandelijke en weinig realistische bloesemweergave ook gelukt is, lijkt me twijfelachtig.

Met het typografische postzegelvelletje 2007 (nvph 2513) tracht het Bureau TEFF de jeugd bij het Rode Kruis te betrekken met de kernachtige beeldtaal-woorden JIJ (in plaats van het formele U) en WIJ. Hiermee wordt het grotere geheel (Rode Kruis en de samenleving) en het individu aangesproken. WIJ beslaat het gehele vel, daarbinnen drie maal JIJ (als individuen die samen het geheel vormen met kruis als plusteken). De boodschap is dus JIJ + JIJ + JIJ, kunnen samen WIJ zijn.
Een uitlating van Jan van Toorn over de moeilijkheidsgraad van het ontwerpen van Rode kruis postzegels 1983: “Voor mij zijn het postzegels van een ‘moeilijke club’. Het Rode Kruis is in zijn publiciteit zo weinig concreet. Honger, oorlogen en rampen worden altijd gepresenteerd op een geruststellende manier.”

Direct herkenbare postzegelafbeeldingen

Aan het Rode Kruis zijn tal van direct-herkenbare, transparante postzegel(deel)afbeeldingen gewijd. De postzegels zijn meteen begrijpbaar én aansprekend. Het zijn redelijk waarheidsgetrouwe, (foto)grafische afbeeldingen van Rode Kruis activiteiten.

Het Nederlandse Rode Kruis is bijzonder actief geweest bij de hulpverlening van de Watersnoodramp in Zeeland. Opkrikken van het kapitaal van de Rode Kruis-organisatie middels een serie bijslagpostzegels was noodzakelijk. Een tweetal postzegels (nvph 608 & 609) uit deze serie geeft een levendig beeld van de hulp en bijstand van het Rode Kruis.

De Rode Kruis-soldaat met lamp is een toespeling op ‘The lady with the lamp’, de Engelse adelijke dame Florence Nightingale, die tijdens de Krimoorlog (1853 – 1856) op het slagveld hulp en bijstand bood aan zieke en gewonde Britse soldaten, die er onder mensonterende toestanden leden. Zij ‘ontdekte’ dat niet de oorlogshandelingen, maar het gebrek aan goede ziekenzorg de meeste slachtoffers eisen. Florence wordt als grondlegster van de moderne verpleegkunde gezien.

Met postzegelafbeelding van ’samenwerking-van-verpleegster-en-slachtoffer/gewonde’ wordt aandacht gegeven aan het 10-jarig bestaan/invoering van de organisatie van de bloedtransfusiedienst van het Rode Kruis in ons land.

Met een Rode Kruis gesp worden leden van de organisatie voor jarenlange bewezen vrijwillige hulp bedankt en onderscheiden.

Deze bijslagpostzegels geven bekendheid aan vier basisprincipers van het Rode Kruis. Voor de verbeelding plaatst ontwerper Jan van Toorn een tekstband over de postzegels met de teksten ‘Conventies van Geneve’ en ‘Medisch sociaalwerk’.

• 50 cent (nvph 1289): de vier Conventies van Geneve (1949) met aanvullende protocollen. Achtergrondfoto is een deel van een persfoto, die in Beiroet is gefotografeerd.
• 65 cent (nvph 1291): medisch-sociaal werk. Een Rode Kruis-hulpverlener draagt in Israël een gewonde weg.

De drie kruizen van de Rode Kruis postzegels 1992 (nvph 1532/34) staan steeds op een overeenkomstige plaats in het centrum van de postzegel, waarvan de uitstraling per postzegel verschilt.

• 60 cent: donkergrijs en wazig kruis op een grauw laken, zoals het Rode Kruis op zwart-wit foto’s in kranten voorkomt,

• 70 cent: doorzichtig, transparant kruis verbindt hulpverlener en slachtoffer. De basis van het Rode Kruis.

• 80 cent: een scherp omlijnd, voelbaar aanwezig Rode Kruis vóór een wondverband, waarmee de verbondenheid met het lijdende lichaam ontstaat.

Helpende handen met op de achtergrond een fragment van een rood kruis in schuine stand (nvph 1722).

Het kruis ‘loopt door’ op meerdere postzegels tegelijk. Dit geldt eveneens voor de vier handen, die met elkaar een kruis vormen. Een vel postzegels toont een groot netwerk van aan elkaar geschakelde ‘helpende handen’. Ook het in twee regels opgesplitse woord ‘Nederland’ loopt door op een buurpostzegel. De kleurstelling frankeerwaarde en landsnaam is echt Nederlands door de kleuren rood, wit en blauw.

Kinderzegels 1925 (nvph 166/68)

De tweekleurige 2 cent kinderzegel 1925 (nvph 166, in de kleuren groen en geel) is in twee aparte drukgangen gedrukt. Bij de eerste drukgang is groene afbeelding aangebracht, bij de tweede de gele tekening. Daarbij moet een druktechnische moeilijkheid overwonnen worden. De geel gekleurde tekening, die naderhand over de groene afbeelding wordt aangebracht, moet op de juiste plaats terechtkomen, waardoor een juist passende postzegelvoorstelling met aansluitende kleuren wordt verkregen.

Op bijgaande ingekleurde postzegelvellen zijn de groene en gele kleuren (per stuk en apart) aangebracht, waarmee de twee drukgangen in groen en geel kunnen worden geïllustreerd. De linker en rechter hoekzegels (aan de boven- én onderkant van een postzegelvel) bezitten ónder en bóven de kinderzegel een paskruisje (rode punten).

Paskruisjes van de 2 cent kinderzegel

Bij deze kinderzegel is daarbij gebruik gemaakt van de paskruisjes boven beide kinderzegels in de linker en rechter bovenhoek van postzegelvel van 10 bij 10 kinderzegels. Ook de paskruisjes onder de kinderzegels in de linker en rechter onderhoek van het vel helpen mee om een juist passende en aansluitend postzegelafbeelding te krijgen.

Het groene deel van het paskruis van beide bovenste kinderzegels bezit een kopstaande ‘T-vorm’. Aan de linkerkant van het verticale lijntje is een geel streepje te ontdekken, aangebracht bij de tweede drukgang in geel. De paskruisjes in ‘T-vorm’ van beide onderste kinderzegels bezitten eveneens aan de linkerkant van het verticale lijntje een geel streepje. De gele lijntjes kunnen uiteraard ook rechts terechtkomen. De afstand tussen de groene en gele verticale lijntjes kunnen klein, maar ook groot zijn. Bij exact sluitende drukgangen dient het gele lijntje echter óp het groene verticale lijntje terecht te komen.
Het gebeurt echter meermalen dat de paskruisjes voor het oog geheel of gedeeltelijk zijn verdwenen! Reden? De perforatie laat een deel van of de gehele perforatie verdwijnen, doordat de perforatiegaten juist ín of náást het nart van het paskruis terechtkomen.
Een veel voorkomend euvel bij al deze paskruisjes: “Ze zijn soms zwak tot zeer zwak afgedrukt, waardoor ze meermalen nauwelijks zichtbaar zijn.”
De paskruisjes van de 2, 7 ½ en 10 cent zijn niet identiek uitgevoerd. Ze verschillen onderling danig in verschijning.

Kleurverschuivingen

Zodra de twee paskruisjes bij de groene en gele drukgang niet juist sluitend functioneren (te links of te rechts, te hoog en te laag t.o.v. elkaar worden aangebracht) ontstaan kleurverschuivingen, waardoor een niet-passende postzegelafbeelding wordt gedrukt.

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

In mijn speciaal verzameling houd ik me bezig met kleurverschuivingen, die
[1] te links en te rechts zijn aangebracht,
[2] te hoog en te laag zijn aangebracht.

Paskruisjes van de 7½ en 10 cent kinderzegels

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

Het hierboven beschreven drukproces van de 2 cent kinderzegel geldt ook voor 7½ en 10 cent kinderpostzegels 1925.

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

Daarbij komen identieke kleurverschuivingen in dezelfde afwijkende richtingen voor.

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

Van de 7 ½ en 10 cent kinderzegel zijn alle paskruisjes zichtbaar

Perforatieverschuiving

Lia; vel met links, rechts en onder groene punten met deelafbeeldingen links, rechts en onder

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

Aan de linker- en rechterkant van het vel bevinden zich op ongeveer 1 mm links en 3 mm rechts van de perforatie groene punten (punctuurpunten, markeerpunten of aanlegpunten). Op de velrand aan de onderkant van het vel zit ongeveer 7mm onder de verticale perforatie tussen de 95e en 96e kinderpostzegel eveneens een dergelijke groene punt. Zo’n punt bevindt zich ook aan de bovenkant in de velrand van mijn vel, maar is verdwenen door de perforatie en dus niet meer zichtbaar.

Een perforatieverschuiving (gedecentreerd geperforeerd) ontstaat pas als de vier pennen van het perforatieraam niet ín, maar náást de kleurstippen worden geplaatst/vastgeprikt (links & rechts of onder & boven). Bij deze afwijkingen komen de perforatiegaten niet precies tussen de reeds gedrukte postzegelafbeeldingen terecht. De perforatie bevindt zich dan te links, te rechts, te laag of te hoog van de postzegelafbeelding. Combinaties van te links & te hoog of te rechts & te laag komen uiteraard ook voor.

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

In mijn speciaal verzameling houd ik me bezig met gedecentreerde perforaties van de 2, 7½ en 10 cent kinderzegels. De pijltjes geven de richtingen van de verschuivingen aan:
[1] te linkse en te rechtse perforatie,
[2] te hoge en te lage perforatie,
[3] te linkse én te hoge perforatie naar linksboven in combinatie met te rechtse en te hoge perforatie naar rechtsboven,
[4] te linkse en te lage perforatie naar linksonder in combinatie met te rechtse en te lage perforatie naar rechtsonder.

Roltandingen en ‘dubbele tand’

De drie kinderzegels zijn ook in tweezijdige roltanding-uitvoering aangemaakt! Alle kleur- en perforatie-afwijkingen zijn ook in dit type kinderzegels aanwezig. Bij deze kinderzegels is bij één horizontale reeks van tien kinderzegels nog een tandingsvariatie te vinden: een ‘dubbele tand’ (verbrede tand). Deze ‘papierbrug’ aan de bovenkant is duidelijk te herkennen op deze ‘hoekpostzegel’. Later meer, veel meer daarover!

Tot slot een vraag

In afleveringen van ‘Randverschijnselen’ zijn in november 1986 en augustus 1987 publicaties verschenen over de paskruisjes/aanlegtekens op de kinderzegels 1925 en 1927. Wie kan mij deze publicaties per mail sturen? Bij voorbaat hartelijk dank (batehijlkema@hetnet.nl).

Na het doornemen van tekst en afbeeldingen van de serie ‘kinderzegels 1925′ (hierin is de meeste specialisatie mogelijk) hoop ik bij een enkeling de ogen te openen ook zo’n speciaal verzameling van maar één postzegelserie aan te leggen (uiteraard wél een geheel andere). Het zal u veel genoegen schenken, terwijl de aanschafkosten voor een groot deel beperkt blijven. Er wordt echter wel een stevig beroep op uw speurzin (ruilbeurzen én filatelistische literatuur) en doorzettingsvermogen gedaan! Weet waaraan u begint.

Het Zwitserse idee kantonwapens op de Pro Juventute-postzegels te plaatsen, is door Nederland overgenomen. In de jaren 1925, 1926 en 1927 zijn de elf provinciale wapens met een thematische én decoratieve omlijsting op kinderpostzegels terechtgekomen De omlijsting bestaat uit bloem of plantmotieven, die op een of andere manier teruggaat op de geschiedenis van de provincie.

In 1925 verschenen er drie kinderzegels met de wapens van de provincies Noord-Brabant, Gelderland en Zuid-Holland.

• Het Noord-Brabantse wapen krijgt ondersteuning van een lelie, die teruggaat op de historische herinnering aan
• Genoveva van Brabant (8e eeuw).
• Het Gelderse wapen vergezelt een mispelbloem, afgeleid van het zegel van graaf Otto I van Gelre (2e helft 12e eeuw).
  Onder het Zuid-Hollandse wapen bevindt zich een rode roos (koningin der bloemen). Een middelpunt van de koninklijke bloementuin.

De kinderzegels zijn in tweekleurendruk uitgevoerd. Voor beide kleuren zijn twee aparte werktekeningen nodig. In twee drukgangen worden de tweekleurige kinderpostzegels gedrukt, waarbij vier paskruizen (boven postzegels 1 & 10 en onder postzegels 91 & 100) van nvph 166, 167 en 168 er voor zorgen dat de kleuren juist op elkaar aansluiten.

Klik op de afbeelding voor een uitvergroting

Kleurverschuiving

Tijdens het drukproces kunnen er kleurverschuivingen plaatsvinden. Een niet-correct functionerend paskruis kan kleurverschuivingen naar links, naar rechts, naar onderen en naar boven geven. Deze verschuivingen kunnen of klein, of groot zijn. De meest extreme verschuivingen maken een verzameling uiteraard bijzonder aantrekkelijk.

Gedecentreerd geperforeerd

Naast kleurverschuivingen kunnen er ook perforatieverschuivingen plaatsvinden, waarbij de ‘perforatie te-dicht-bij’, of ‘te-ver-af-van’ de postzegelafbeelding terecht komt. Deze afwijkingen kunnen links & rechts van, maar ook onder & boven de postzegelafbeelding voorkomen.

Als de vier pennen van het perforeerraam naast de vier kleurstippen (markeerpunten, punctuurpunten of aanlegpunten) op de witte en onbedrukte velrand worden vastgeprikt, komen de perforatiegaten niet precies tussen de postzegelafbeeldingen terecht. De perforatie is dan te links, te rechts, te laag of te hoog. Combinaties van links – rechts en laag- hoog zijn daarbij ook nog mogelijk.

Bij een juiste perforatie is het gaatje van de pen in de kleurpunt terecht gekomen, bij een gedecentreerde perforatie is het gaatje nabij de kleurpunt te vinden.

Mochten er lezers zijn die over kleurverschuivingen én gedencentreerde perforaties van deze drie kinderzegels beschikken, die ik of nóg niet bezit of meer gedecentreerd zijn dan de afgebeelde postzegels, dan houd ik me daar ten zeerste voor aanbevolen. Reactie via batehijlkema(at)hetnet.nl (graag met de afbeelding erbij).

De zeldzaamste scheepspostzegel is de Lady McLeod. Dit is de naam van een schip met als kapitein David Bryce, die in 1847 deze blauwe postzegel op zijn tochten tussen Trinidad, Port of Spain en San Fernando uitgaf.

Deze postzegel zonder nominale waarde werd verkocht voor 5 cent per stuk of $ 4 per 100. De postzegel had de afbeelding van een wit schip tegen een blauwe achtergrond met de sierlijke initialen LMcL. De postzegel werd door penvernietiging ongeldig gemaakt of door een hoekje van de postzegel in/af te scheuren.

Drie attentiepunten

1. De karakterisering ‘allegorische voorstelling’ van de postzegelafbeelding ‘vliegende duif’ (nvph 144/48) van de grafische kunstenaar Chris Lebeau zette mij aan het denken: “Welk idee of begrip wordt door deze afbeelding gesymboliseerd of verbeeld? Wat kan de achterliggende gedachte van de ontwerper toch zijn geweest?”
2. De uitspraak van Chris Lebeau: “Ik vertik het om een postzegel te ontwerpen met koningin Wilhelmina erop” in de recensie (Leeuwarder Courant 2 december j.l.) over de kleinschalige tentoonstelling over Chris Lebeau in Museum Van Haren in Heerenveen.

• Tussen de twee engelenfiguren bevindt zich een kinderkopje (is de oudste dochter Maria van ontwerper G. Rueter). Het beschermen van het ‘opgroeien van de jeugd’ verbeeldt Rueter op de postzegelafbeelding.
• Een vredesduif in een ster zendt twee bundels van vijf stralen uit: één straal voor ieder werelddeel. Hiermee wordt de vredesgedachte onder alle volkeren gepropageerd en uitgedragen.
• De vogel (vredesduif?) verbindt hemel en aarde, zoals dat ook op de ‘postzegel met postduif’ gebeurt!

3. De verbeelding op postzegels van Chris Lebeau’s visie, overtuiging en gedachtegang komt enigszins overeen met de kerst- en nieuwjaarswensen/-gedachten van de prentbriefkaarten, die we elkaar over en weer toesturen. De illustraties van deze kaartern (o.a. engelen, meeuwen en [post]duiven) komen zelfs ook op Nederlandse postzegels.

1. Allegorische voorstelling

Het antwoord hierop vond ik niet in de filatelistische literatuur (over deze emissie is [nog] weinig inzichtelijke informatie voorhanden), maar in de ontwerpschetsen! Lebeau (aanhanger van de idealistische gedachte van de theosofie) startte destijds het ontwerptraject met een beschermengel en/of vredesengel (wonderbaarlijke gids van de goddelijke vonk), vervolgens ging hij daarbij over op een meer aardse afbeelding van een vredesduif en eindigde tenslotte met een (post)duif.

1a. Van vredesengel via vredesduif naar postduif

Een engel of een duif kan van bovenaf uit hogere sferen met een ‘boodschap’ ergens binnenkomen of invliegen. Hieraan zou Chris Lebeau misschien gedacht kunnen hebben, toen hij zich oriënteerde in het ontwerp voor een postzegel met een lage frankeerwaarde in de schetsperiode in 1923. De ontwerpschetsen tonen naast vredesengelen ook vredesduiven en postduiven in verschillende uitvoeringen, situaties en omstandigheden.

Het ‘binnenkomen van’ of het ‘invliegen van’ startte Lebeau in 1923 met een gevleugelde vredesengel, die een lauwerkrans in de handen heeft.

Lebeau vervolgt in een verticale schets met een op tenen staande vredesengel, aan weerskanten geflankeerd op de voorgrond door twee waaierpalmtakken.

Op een andere schets stapt Lebeau over op een vogel (hoogstwaarschijnlijk een duif), die van bovenaf wordt gezien. Op deze schets komt de duif beter herkenbaar over. De vogel draagt een lauwerkrans met zijn snavel.

In alle voorgaande schetsen vliegen de engel en vogel in het zwart luchtledige. In dit horizontale ontwerp is ‘iets’ aangebracht dat aan golvend water doet denken. De duif vliegt met lauwerkrans boven het water. Pas nu is er sprake van de tegenstelling lucht – water.

In deze horizontale schets komen de uitstaande vleugels van de duif, vredesduif, al redelijk overeen met het uiteindelijke resultaat. Ook de deinende golven (zee?) doen sterk denken aan het definitieve postzegelontwerp. Binnen de cirkelvorm staat het woord ‘vrede’.

De cirkelvorm bezit nu het woord ‘cent’ als vulling.

De verticale rondingen (lengtecirkels) in de cirkelvorm suggereren een wereldbol. De frankeerwaarde heeft in deze schets zijn definitieve plaats al verworven.

1b. De achterliggende gedachte van Lebeau

Lebeau is bij de aanvang van het ontwerpproces dus gestart met een bovenaards goddelijk wezen, een vredesgodin, die een opverwinningskrans als bekroning in de handen heeft. De engel is in de loop van het proces geëvolueerd via een vredesduif in een meer aardse vogel, een (post)duif. De cirkelvormige lauwerkrans is door stilering veranderd of vereenvoudigd in een ringvormig voorwerp, waardoor de frankeerwaarde in het midden van de postzegel overduidelijk uitkomt.

Het ‘bovenaardse’ heeft Lebeau ontleend aan de theosofische gedachtewereld, waarmee hij sympatiseerde. Weinigen zullen naar ik aanneem het uitdragen van zijn ‘geloofsovertuiging’ in deze postzegels herkend hebben. Zijn idealistische en filosofische visie heeft hij in dit postzegelontwerp dus weten te projecteren.

Hemel en aarde worden in deze afbeelding overbrugd en verenigd door een postduif. Een poststuk gefrankeerd met deze postzegel vervult in deze allegorie of metafoor dezelfde functie. De gefrankeerde brief verbindt door het geschrevene (briefinhoud) de afzender (in A) met de geadresseerde (in B). Hierbij is dus sprake van overbrugging in inhoud, plaats en tijd.

1c. Jugendstil

De stijl van de krullige en rijk gedetailleerde Jugendstil ontleend haar vormen aan de gebogen lijnen en ronde vormen aan plantaardige onderdelen als stengel, blad en bloem. Lebeau is een van de belangrijkste vertegenwoordigers van deze decoratieve kunststroming, Nieuwe Kunst of Art Nouveau, in ons land.

Graficus Lebeau heeft de vormen van deze stijl in decoratieve zin overdadig en met de nodige fantasie (als Nederlandse variant) in dit postzegelontwerp toegepast. Tussen de uitstaande vleugels van de postduif en het golvende water zijn als vulling misschien nog restanten van de vleugels van de engel te ontwaren. Wellicht kunnen ze ook als uitingen van de ‘ontwerpkundige vrijheden’ van graficus Chris Lebeau beschouwd worden.

Deze frankeerzegels met een lage frankeerwaarde zijn in beeld en tekst omkeringen van de voorgaande frankeerzegels uit 1869 (nvph 13/8), 1876 (nvph 30/3), 1899 (nvph 50/2) en 1921 (nvph 107/09). Deze vier emissies bevatten letters en rijkelijk veel decoratieve elementen in kleur (op een witte achtergrond), terwijl bij de nieuwe emissie letters en tekening (in wit) in een éénkleurig achtergrond (vlak) zijn uitgespaard. Nog een ander verschil is de opbouw/vormgeving: de eerste vier reeksen zijn in meer of minder dikke lijnen en lijnstukken uitgevoerd, de erop volgende reeks bestaat uit vlakken en vlakjes. De leesbaarheid én het overzichtelijke van deze nieuwe emissie zijn flink toegenomen.

1d. Luchtvaartpostzegels (nvph LP 1/3)

In 1921 heeft Chris Lebeau een allegorische afbeelding op de eerste Nederlandse luchtpostzegel geplaatst, die sterk doet denken aan de besproken frankeerzegel. Uit de voorontwerpen (*******) is me niet gebleken dat deze emissie, die drie jaar eerder is uitgegeven, een overtuigend directe relatie bezit (afgezien van de meeuw en het golvende water) met de erop volgende (post)duif-serie.

De meeuw vliegend boven de zee met uitgespreide vleugels bevindt zich boven de frankeerwaarde met muntaanduiding. Dit typografische deel, dat aan weerskanten steun van gebogen lijnen ontvangt (gelijk een brug met opritten) zorgt voor overbrugging en continuïteit van kontakten. Op de achtergrond is golvend water zichtbaar met links en rechts een oeveraanduiding. Boven het water en achter de vogel bevindt zich een ondergaande zon (in het wit) mét zonnestralen. De vormgeving van deze zegelafbeelding bestaat uit een combinatie van lijnen én vlakken.

2. Geen ontwerp van de koningin op een postzegel!

De boute uitspraak van Chris Lebeau in 1923: “Ik vertik het om een postzegel te ontwerpen met koningin Wilhelmina erop” vraagt uiteraard om verduidelijking. Deze pertinente weigering hing samen met zijn politieke overtuiging. Lebeau was een bijzonder overtuigde en vurige aanhanger van het anarchisme, dat het staatsgezag verwierp. De koningin als hoofd van ons koninkrijk beknotte in zijn visie de zelfstandigheid van ieder individu (en hem). Toch ontwierp hij een jaar na de geboorte van prinses Juliana het omslag van de geboortebijbel voor haar. Liet hij zijn idealen dan tóch los?

Als plaatsvervanger is Jan Veth voor het ontwerpen van de frankeerzegels met koningin Wilhelmina erop (nvph 149/62) gekozen.

In 1924 was er nog geen sprake van ‘postzegel-overschrijdende-afbeeldingen’. Toch kan in horizontale zin op een vel postduif-postzegels het ‘continuïteits-effect’ in een horizontale rij postzegels door de beweging van het golvende zeewater het ‘beeld-doorlopers-effect’ ontdekt en gezien worden.

3. Parallel met de kerst- en nieuwjaarwens

Volgens Chris Lebeau’s theosofische overtuiging bestaan er hogere, bovenaardse machten. De werking, het doorgeven en de continuïteit van deze dynamische krachten heeft Lebeau getracht in de luchtpostzegels en de duif-emissie op een levendige manier met de hulp van meeuw en (post)duif (als ‘tussen-personen’) te verbeelden en tot uitdrukking te brengen.

Met behulp van de kerst- en nieuwjaarswenskaarten (als intermediaire voorwerpen) wordt ook op een actieve manier de persoonlijke en/of zakelijke relatie tussen geadresseerde en afzender aangegeven, gecontinueerd en met een wens(kaart) onderstreept.;;

Het resultaat is te zien in dit blogje.

De toegevoegde postzegel is uitgegeven in 1977 en behoort tot de permanente serie “Burgen und Schlösser” (Burchten en kastelen).

Het kasteel Neuschwanstein is gebouwd hoog in de Beierse Alpen, in opdracht van Koning Lodewijk II van Beieren (Ludwig II von Bayern).  Deze koning was zeer geliefd bij het volk maar werd gehaat door de regering. Lodewijk Frederik Willem (1845-1886) was de zoon van Maximiliaan II.  Hij kreeg een zeer strenge opvoeding omdat hij de kroonprins was.  Maar Lodewijk hield meer van frivole dingen, kleding, feestjes en paardrijden. Hij was bevriend met o.a. met de knappe Paul Maximiliaan Lamoral von Thurn und Taxis, een lid van de beroemde familie van postmeesters in Europa.
Maar hij had ook een speciale band met zijn nicht Elisabeth, hertogin van Beieren, die later bekend zou worden als Keizerin “Sissi” van Oostenrijk.

Toen in 1864 Lodewijk 18 jaar was, stierf plots zijn vader en werd hij dus de nieuwe koning.   Hij behoorde nu tot de rijkste mensen van Europa en dat wilde hij ook weten. Hij liet diverse (nutteloze) kastelen bouwen, waarvan Neuschwanstein wel het meest bekende is.   Het sprookjeskasteel werd niet geheel meer afgebouwd onder zijn regime; dat is later gebeurd.

Lodewijk was ook erg gesteld op de componist Richard Wagner, waarvoor hij zelfs een nieuwe concertzaal liet bouwen in Bayreuth.

De regering van Beieren was niet gecharmeerd van hun koning, hij leefde erg teruggetrokken op zijn kastelen en gaf bergen geld uit.   In feite leefde Ludwig in een droom, in zijn “droomkasteeltjes”. Daarom probeerde men hem “onbekwaam” te laten verklaren. Het gevolg was in ieder geval dat de koning gevangen werd gezet in kasteel Berg.
Op 13 juni 1886 trof men Lodewijk dood aan in het Meer van Starnberg (Starnberger See) vlak bij het kasteel Berg. Het vreemde was dat ook zijn psychiater (Dr. Bernhard von Gudden) dood werd gevonden op dezelfde plek. Er werd “zelfmoord” gesuggereerd, maar in 2007 werd de jas getoond die Lodwijk aan zou hebben gehad toen hij “verdronk” met daarin 2 kogelgaten.

Het kasteel Neuschwanstein is nu een topattractie voor het toerisme in Zuid Duitsland. Duizenden toeristen brengen jaarlijks een bezoek aan dit sprookjeskasteel.  Het kasteel is rijkelijk versierd met kostbare fresco’s, houtsnijwerk, glaswerk, schilderijen, enzovoorts. De hier toegevoegde postzegel is uitgegeven in 1986, 100 jaar na de geheimzinnige dood van Koning Ludwig II.

“Ik wil een eeuwig mysterie zijn voor mijzelf en voor anderen”, zei ooit Koning Ludwig II van Beieren. En voorlopig heeft hij gelijk gekregen.

“Niet verwacht, maar toch gekregen”, een uitspraak van iemand die blij verrast iets onverwachts in de schoot wordt geworpen. Wel deze verrassende uitspraak gaat op voor nabestaanden van de families Hartz en Van Krimpen vanwege een recente gebeurtenis. Een vakhandel uit een plaats in het midden van ons land heeft in 2010 het edelmoedige idee ontwikkeld de Tweede Wereldoorlog met een muntenset voor (?) of met (!) ons te herdenken met “een kostbare collectie van negen unieke munten in massief zilver!”

‘Munten’

Bij het bekijken van de afbeeldingen van deze ‘munten’ (penningen zal wellicht bedoeld worden; diameter 40 mm; waaraan verschillende ontwerpers hebben gewerkt), die alle betrekking hebben op voorvallen bij aanvang, gedurende en bij einde van de oorlog, valt voor de filatelist één afbeelding bijzonder op. De beeldzijde van de zesde penning  van de reeks (2 augustus 1945, terugkeer van de koninklijke familie) geeft een afbeelding, waarop twee Nederlandse postzegels staan met op de achtergrond het blad van de maple leaf (esdoorn).

Het zijn de portretten van koningin Juliana (en face, nvph 518/33) en prinses Beatrix (prinsessen-postzegels, nvph 458/59). Beide personen kijken ons door de frontale opstelling recht in de ogen. Als vertegenwoordigers van de koninklijke familie, die tijdens de oorlog in Canada verbleef, zijn koningin en prinses gekozen en in reliëf (driedimensionaal) opgevoerd en afgebeeld.

De postzegels zijn respectievelijk door Sem Hartz (1912 – 1995) en Jan van Krimpen (1892 – 1958) ontworpen.

Ontwerp Prinsessenzegels

Begin december 1945, dus vier maanden na de terugkeer van de koninklijke familie uit Canada, kreeg Hartz de uitnodiging de drie prinsessen of op één, of op aparte postzegels af te beelden. Volgens de beschrijving van het Handboek Postwaarden Nederland (Weldadigheidszegels 1946, C44-1 t/m 9) kon de ontwerper moeilijk een geschikte gelegenheid krijgen de prinsessen te observeren. De 8-jarige Beatrix (met Irene) kon bijvoorbeeld niet op school geschetst worden. Het schoolhoofd Boeke had hiertegen bezwaar. Na de nodige inspanning, beraadslaging en vooral tijd lukte het uiteindelijk de drie kinderen o.a. op paleis Soestdijk toch naar het leven te schetsen.

8-jarige prinses Beatrix

De uit het leven gegrepen gezichtsuitdrukking van Beatrix (met levendig springend haar) komt tevreden, opgewekt en vriendelijk over. Op de vlotte portretschets is de prinses met een lichtelijk geopende mond (waardoor de tanden zichtbaar worden) bepaald niet monumentaal en representatief als een koningskind geportretteerd. Nee, het is een jong kind zoals alle andere kinderen, die spontaan handelen en zich onbekommerd voelen.

De prinses breekt als eerste van de Oranje-familie met de traditionele portretafbeelding. Zij is frontaal weergegeven (waardoor direct een open en betrokken contact ontstaat), terwijl de gezichten van alle voorgangers van de familie afstandelijk of naar links, of naar rechts kijken.

Comité Prinsessenpostzegels

Op 25 juni 1946 werd het Koninklijk Besluit over de emissie ‘Weldadigheidszegels Voor het Kind en TBC-bestrijding’ getekend. Een samenwerkingsverband van het Kinderzegelcomité (dat vanaf het begin bij de voorbereiding van de emissie betrokken was) en de Nederlandsche Centrale Vereeniging tot Bestrijding der Tuberculose (die niets van de postzegeluitgifte afwist) richtten meteen na publicatie in de Staatscourant het ‘Comité Prinsessenpostzegels’ op.

Dit gelegenheidscomité speelde het in de korte opstart- en voorbereidingstijd (emissiedatum 16 september 1946) toch nog klaar o.a. blanco briefkaarten met een 4 of 5 cent-prinsessepostzegel te beplakken en uit te geven. Deze kaarten met bijslagpostzegel werden per stuk voor 6 of  10 cent verkocht (3 cent voor de briefkaart). Er zijn maar liefst 100.000 van deze kaarten verkocht.

(Bron: Handboek Postwaarden Nederland, Weldadigheidszegels 1946, C44-4).

Copyrights of auteursrechten

Met een aantal verzamelaars vraag ik me toch af: “Kan men vanwege copyrights zonder toestemming een postzegelafbeelding overgenomen en gebruikt worden voor een herdenkingsmunt?”

Navraag hierover bij PostNL leverde het volgende email-bericht op: “PostNL heeft alleen het auteursrecht op postzegels verschenen vanaf de verzelfstandiging op 1 januari 1989. Bij eerder uitgegeven postzegels is het auteursrecht niet voorbehouden en ligt het bij de ontwerpers of hun erfgenamen. Alleen zij kunnen eventueel bezwaar maken op een inbreuk op hun auteursrecht.”

De initiatiefnemer voor de aanmaak van deze ‘munten’ stelde (en geheel ten onrechte): “Het is een ruimtelijke bewerking (dus géén kopie) van een bekende afbeelding. Toestemming vragen is niet aan de orde!” Deze clandestiene  kopieermethode geeft de mogelijkheid om goedkoop aan een aansprekende afbeelding op een ‘munt’ te komen.

Europa Cept 1980 (nvph 1207)

De postzegelafbeelding met daarop de sprekende koningin Wilhelmina voor Radio Oranje in 1940 is ook op een ‘munt’ terecht gekomen. Deze afbeelding (in tegenstelling tot beide voorgaande) is niet speciaal voor de postzegelafbeelding ontworpen. De foto is in het ‘algemeen-gebruikscircuit’ terecht gekomen en kan daardoor zonder toestemming van de fotograaf gebruikt worden.