De postagent kreeg op 1 december 1938 de beschikking over een dagtekeningstempel, een kantoornaamstempel en een lakcachet. Tijdens de oorlogsjaren verscheen op 16 mei 1942 in de Schiedamse dagbladen het volgende krantenbericht:
´In verband met een aanschrijving van hoogerhand, om de namen van enkele straaten te wijzigen, heeft de burgemeester bepaald, dat de Wilhelminahaven voortaan zal heeten Admiraal de Ruyterhaven; Wilhelminaplein wordt Rockanjeplein; Wilhelminastraat wordt Rockanjestraat; Julianapark wordt Emmapark en Julianalaan wordt Emmalaan´.
De Duitse bezetter verbood het gebruik van namen van levende personen van het Koninklijk Huis. Voor Schiedam betekende de maatregel, dat de benaming van het postagentschap aan het Wilhelminaplein de naam kreeg van het Rockanjeplein.

Een maand later kreeg de postagent een nieuw dagtekeningstempel en een nieuw kantoornaamstempel.

De naam ‘Wilhelminaplein’ werd echter, zo staat vermeld in het stempelboek, in ere hersteld. De oude stempels werden weer in gebruik genomen, volgens de brief van de directeur van het postkantoor Schiedam van 16 mei 1945.

Het dagtekeningstempel van 1938 deed dienst tot 1969. Toen werd het vervangen door een nieuw exemplaar. Op 31 december 1979 is het stadspostagentschap Schiedam-Wilhelminaplein opgeheven en vervangen door een bijpostkantoor vooruitgeschoven loket.

Kent u wellicht ook straatnamen die op last van de Duitse bezetter zijn gewijzigd, waardoor de stempels van een postagentschap of bijpostkantoor aangepast moesten worden?

Daarom worden nieuwe postzegels voor de filatelistische pers wel eens voorzien van een soort stempelafdruk. Een afdruk in de vorm van een eenvoudige cirkel. Daarmee wordt de postzegel ´onbruikbaar´ voor de frankering. Het voordeel is, dat de cirkel de afbeelding op de postzegel vrijwel niet verstoort. Het nadeel is, dat de zegel niet echt gestempeld is. Of is het geen nadeel?

Heeft u ook dergelijke ´perszegels´ in uw verzameling?

Als voorbeeld heb ik enkele uitgiften van Hongarije uit het jaar 2000 genomen. Zijn deze zegels met een cirkeltje verzamelwaardig? Of zijn ze minderwaardig? Of is het een curiositeit? Bewaren of … ???

In het warenhuis werd een bijpostkantoor gevestigd. Dat werd aldus aangekondigd: Mededeelingen No 12482S van 29 oktober 1930: Met ingang van 16 October 1930 is in het filiaal te Rotterdam van de N.V. Magazijn “De Bijenkorf” gevestigd het bijpost- en telegraafkantoor Rotterdam-Bijenkorf.

Het bijkantoor kreeg bij de opening twee dagtekeningstempels en een kantoornaamstempel. Het tweede naamstempel werd in 1933 verstrekt.

Bij het bombardement op 14 mei 1940 werd de Bijenkorf voor tweederde deel en het bijpostkantoor vrijwel geheel verwoest. Het overgebleven deel werd opnieuw ingericht en deed daarna dienst als noodwarenhuis. Het bijpostkantoor werd echter niet meer heropend.

Slechts één kantoornaamstempel werd na het bombardement bij het opruimen van het puin in oktober 1956 teruggevonden en in januari 1957 ter bewaring opgezonden naar de Centrale Directie P.T.T in Den Haag. Dat was het kantoornaamstempel uit 1933.

In 1956 werd aan de Coolsingel een nieuwe vestiging van de Bijenkorf geopend. Opvallend is het honingraad patroon van de gevel en kenmerkend de sculptuur van de Russische kunstenaar Naum Gabo.

Op 19 maart 1957 werd in de Bijenkorf een postagentschap Rotterdam-Bijenkorf gevestigd. Het oude kantoornaamstempel uit 1933 dat als enige stempel was teruggevonden na het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940, werd opnieuw uitgereikt op 16 maart 1957. Daarnaast werden twee nieuwe dagtekeningstempels verstrekt. Het kantoornaamstempel is een van de weinige stempels die het bombardement op Rotterdam, waarbij postvestigingen werden verwoest, hebben overleefd.

De toenmalige K&V (afdeling Kunst & Vormgeving), later DEV (Dienst Esthetische Vormgeving) van het Staatsbedrijf der PTT, was verantwoordelijk voor ´de kunst´ binnen het bedrijf. Dus ook het ontwerpen van postzegels. Een streng selectieproces werd gehanteerd om ontwerpers te vinden voor de vormgeving van de postzegels. Veelal gevestigde namen, ontwerpers die hun sporen hadden verdiend, maar ook jonge kunstenaars die bewezen hadden dat ze een opdracht tot het ontwerpen van een postzegel konden volbrengen. Anton Pieck hoorde niet thuis in het rijtje namen opgesteld door het hoofd van de verantwoordelijke afdeling. Maar na veel aandrang werd dan toch besloten om Anton Pieck een postzegel te laten ontwerpen.

Al eerder had Anton Pieck enkele tekeningen gemaakt vanaf de toren van de St. Bavo kerk in Haarlem. In 1941 tekende hij de Begijnhofkerk. Voor de postzegel koos hij echter het Stadhuis van Haarlem. Vele foto´s en tekeningen bestaan van dit stadhuis, maar zelden zal een afbeelding van dit prachtige gebouw zijn gemaakt vanuit een zo´n hoog standpunt.

De laatste jaren echter speelt vormgeving op zich vaak een veel geringere rol dan commercieel belang. Het is dan ook niet zo vreemd dat de toenmalige TNT Post besloot om in 2010 een pakketje samen te stellen met drie prentkaarten met afbeeldingen van tekeningen van Anton Pieck met daarbij een blokje met drie verschillende persoonlijke postzegels, ook met tekeningen van Anton Pieck.

Anton Pieck was vooral bekend vanwege zijn wintertaferelen. Vandaar de achtergrond van het blokje, een uit de fantasie ontsproten stadsgezicht gezien door de ogen van de kunstenaar.

Voeg daar de drie postzegels aan toe alsmede een tekst, en de uitgifte ligt klaar. Anton Pieck, kunst of niet?

Langstempel in een kastje

Nog gekker wordt het als we soms horen of lezen, dat men het heeft over een ´langstempel in een kastje´. En deze term wordt dan gebruikt voor een naamstempel met omranding! Zoals bijvoorbeeld van een opsomming van dit soort stempels in het stempelboek van 1882 waarbij deze door de PTT ´Naamstempels met rand´ worden genoemd.

Vreemde letters

Wel eens gehoord van Egyptische of Groteske letters? Deze termen worden gebruikt om een lettertype aan te duiden gebruikt in de oude poststempels. Maar als je aan een medewerker van een drukkerij vraagt om een bepaalde tekst op te maken met dit soort letters, wordt je aangekeken alsof je van een andere planeet komt. En toch is het zo eenvoudig. Als in plaats van Egyptische letters de term ´letters met schreven´ wordt gebruikt en voor ´Groteske letters´ de term ´letters zonder schreven´, dan begrijpt de drukker dat wel. Kijk maar naar de voorbeelden van de oude stempels van Roermond, waarvan de eerste (Egyptische letters) met schreven en de tweede (Groteske letters) zonder schreven.

En dat geldt dan ook voor de naamstempels, zoals Blokzyl en Wognum, met schreven.

De herkomst van de vreemde namen?

Waar komen die vreemde namen dan vandaan? De heer O.M. Vellinga gebruikt in zijn boek ´de poststempels van Nederland 1676-1915´ uitgegeven in 1932, deze termen. En bijna iedere verzamelaar van stempelafdrukken of oude, gestempelde postzegels heeft deze termen klakkeloos overgenomen. Gebruikt u de ´vreemde´ termen ook?

Kleinere plaatsen, met hulppostkantoren of poststations hadden eveneens stempels met daarin uitsluitend de plaatsnaam. Als er meer plaatsen waren met dezelfde naam, werd de provincieverkorting toegevoegd. Zoals Aalst in Gelderland en Aalst in Noord-Brabant.

Met postagentschappen werd dat anders. Als naast het hoofdpostkantoor in een plaats een of meer postagentschappen waren gevestigd, werd in de stempels van de betreffende agentschappen naast de plaatsnaam ook de straatnaam vermeld. Zoals in Amersfoort Neptunusplein en Operaplein.

En dat maakt het leuk voor verzamelaars! Ook wel interessant voor thematische verzamelaars die de namen (en aantekenstrookjes van de agentschappen) kunnen gebruiken in hun verzameling. Zoals in een verzameling componisten.

Maar soms komen straatnamen voor waarvan je denkt: hoe komen ze daarbij? Als voorbeeld de stempels van een postagentschap in Huizen.

Op 13 juli 1967 werd in de Phohistraat aldaar een postagentschap gevestigd behorende tot het hoofdpostkantoor van Huizen. PHOHI? Waar staat dat voor? Een vraag die direct bij je naar boven komt. De bewoners van die straat en de directe omgeving zullen het wel weten. Zeker als naam van het winkelcentrum. PHOHI is de verkorting voor Philips Omroep Holland Indië. Op 18 juni 1927 werd op initiatief van de N.V. Philips een radiozender opgericht met het doel regelmatige uitzendingen te verzorgen. Vanaf 1928 werd begonnen met proefuitzendingen vanuit een zender gebouwd in Huizen. Uitzendingen werden verzorgd tot 14 mei 1940. De drie zenders werden vanwege de Duitse inval opgeblazen. Echter, één zender kon worden gerepareerd en werd door de bezetter gebruikt. Dat betekende het einde van PHOHI. Later is hieruit de Wereldomroep ontstaan.

De straatnaam herinnert nog aan pionierstijd van de radio. Ook twee replica´s van de zendmasten zijn op een rotonde in Huizen te zien: het PHOHI monument. Alweer een beetje geschiedenis geleerd door middel van een poststempel!

Waar was dit tijdelijke wijkkantoor gevestigd? Architect Jan Wils, ontwerper van het Olympisch Stadion, ontwierp twee portierswoningen voor het complex. Een van deze woningen deed gedurende de Spelen dienst als postkantoor. Het bestaat nog steeds! Het is echter enige meters verplaatst in verband met dreigende sloopplannen. Nu is het Olympiahuisje aan het Stadionplein nummer 18, net als het stadion zelf, een rijksmonument. Ook het andere huisje bestaat nog steeds en is in gebruik als woning.

Amsterdam Olympiade nummers 1 en 2

Voor de stempeling de postzegels op brieven en kaarten werden drie bijzondere stempels gebruikt. Deze stempels hadden een bijzondere vorm, een vijfhoek. In de rand was de tekst aangebracht: NEGENDE OLYMPIADE AMSTERDAM STADION MCMXXVIII. In de punten van de ster zijn de aanwijzingen D (datum), M (maand), 1928 (het cijfer 1 is door het cijfer 9 te zien), U (uur) en N (stempelnummer) opgenomen. De karakters voor de dag-, maand-, en uuraanduiding waren los en moesten elke dag worden vervangen.

Amsterdam Olympiade nummer 3
  
De stempels met de nummers 1 en 2 waren in gebruik in het tijdelijke postkantoor bij het stadion. Maar nummer 3 was ergens anders in gebruik. De directeur van het postkantoor Amsterdam maakte dit als volgt bekend: De directeur van het postkantoor Amsterdam brengt ter algemeene kennis, dat er gedurende het tijdvak der Olympische Spelen, behalve op het tijdelijk kantoor op het Stadion-terrein zelf, óók gelegenheid zal worden gegeven tot het doen stempelen van niet op stukken gehechte Nederlandsche port- en frankeerzegels op het districtskantoor Amsterdam-Zuid (Roelof Hartplein, hoek Ger. Terborgstraat). De bedoeling hiervan is den verkoop van Olympische Zegels zooveel mogelijk te bevorderen. De afstempeling zal geschieden met het speciaal voor het Stadionkantoor vervaardigde stempel. De gelegenheid wordt geboden op werkdagen van 9 tot 19.30 uur.

Drie verschillende stempels op twee verschillende plaatsen in Amsterdam in gebruik. En dan nog eens als afdrukken in zwart en violet. En ook nog eens in twee verschillende perioden:

a. Eerste gebruiksperiode van donderdag 17 mei 1928 tot en met woensdag 13 juni 1928.
b. Tweede gebruiksperiode van zaterdag 28 juli 1928 tot en met zondag 12 augustus 1928.

Zin in een uitdaging?

Zin om een verzameling aan te leggen met alle drie de stempels, in de twee kleuren en dan nog eens in de twee perioden? Dat heeft, voor zover ik weet, nog niemand geprobeerd! Een uitdaging!!

Op 1 februari 1919 werd in Zuidbarge een hulppostkantoor opgericht. De oprichting werd aldus aangekondigd: Mededeelingen No 411S van 15 januari 1919: Met ingang van 1 Februari 1919 wordt te Zuid-Barge en te Weerdinge een hulppostkantoor gevestigd, waarvoor het postkantoor te Emmen als hoofdkantoor zal optreden.

En hier ging het mis. Want bij de aanleg van de stempelkaart voor het hulppostkantoor Zuidbarge werd de spelling overgenomen uit de officiële mededeling: ZUID-BARGE. En met deze spelling werden in januari 1919 het kantoornaamstempel en het dagtekeningstempel bij De Munt besteld.

In het lakcachet ook wel lakstempel genoemd, werd de PTT verkorting ZBG opgenomen. Op 15 januari 1923 werd het hulppostkantoor uitgebreid met een hulptelegraaf- en een hulptelefoonkantoor. Ook in Zuidbarge sloeg de bezuinigingsronde toe en het hulpkantoor werd gedegradeerd tot station: Mededeelingen No 2139S van 27 februari 1924: Het hulppost-, telegraaf- en telefoonkantoor te Zuid-Barge wordt met ingang van 1 Maart 1924 vervangen door een station voor den post-, telegraaf- en telefoondienst met telegrambestelling. De postbestelling zal van Emmen uit geschieden. Het dagtekeningstempel moest worden ingeleverd door de stationhouder. Ten onrechte heeft hij ook het kantoornaamstempel teruggestuurd.

De stempels werden niet vernietigd, maar bewaard. In december 1926 werd het dagtekeningstempel weer ter beschikking gesteld van de stationhouder. Een half jaar later ging ook het kantoornaamstempel terug. Dat was in juni 1927. Bij een controle bleek, dat het dagtekeningstempel niet meer voldeed aan de kwaliteitseisen en in december 1958 werd het stempel afgekeurd. Een nieuw dagtekeningstempel werd besteld bij de fa. Numerofa in Amsterdam.

In het stempelboek van de fa. Numerofa is een afdruk aangebracht van het nieuwe stempel voor Zuidbarge, zonder toevoeging van de provincienaam. De datum en het uur zijn fictief. Het stempel werd op 20 maart 1959 naar Zuidbarge gezonden en het afgekeurde stempel kwam terug in mei 1959.

Op de stempelkaart verscheen plotseling een aantekening in 1965. De reden is niet bekend, maar waarschijnlijk is een klacht ontvangen over de schrijfwijze van de naam in het stempel: ZUID-BARGE. Een ambtenaar is gaan uitzoeken wat de officiële schrijfwijze moest zijn en raadpleegde Van Goor´s Alfabetische Plaatsnamenlijst van Nederland, uitgave 1961. En jawel, de naam was verkeerd gespeld en moest ZUIDBARGE worden. Maar actie werd verder niet ondernomen! Geen nieuwe stempels!

Dat gebeurde wel toen het poststation op 31 oktober 1977 een andere naam kreeg: Emmen-Zuidbargerstraat. Dienstorder No H.527 van 15 november 1977: H.527. Wijziging benaming postinrichtingen. Op 1 november 1977 is de benaming van de hierna vermelde postinrichting gewijzigd in de daarachter vermelde benaming:

Bedrijfsvorm                             Oude benaming                                                 Nieuwe benaming
Poststation                                Zuidbarge                                                            Emmen-Zuidbargerstraat

En zo werden twee nieuwe stempels vervaardigd. Doch de stationhouder had niet zo lang plezier van zijn stempels, want op 31 december 1978 werd het poststation opgeheven. Maar Zuidbarge bestaat nog steeds en hoopt in 2012 het 650-jarige bestaan te vieren.

Spelfouten gezocht

Heeft u ook wel eens stempels gezien waarin een naam verkeerd gespeld is opgenomen? Ik zou het graag willen weten.

Het hulppostkantoor werd overgebracht naar het ressort van het postkantoor Oss. Het naamstempel werd op 5 augustus 1902 vervangen. Het zogenoemde kleinrondstempel werd precies een jaar later, op 5 augustus 1903 vervangen door een grootrondstempel.

Het grootrondstempel werd op 24 augustus 1917 vanwege slijtage vervangen door een kortebalkstempel met de benaming ALEM (N.B.). Echter, op 16 juli 1924 werd het hulppostkantoor gedegradeerd tot poststation in verband met bezuinigingen. En de kantoorhouder moest het dagtekeningstempel inleveren. De stationhouder mocht het kantoornaamstempel behouden, zo zien we in de vorm van een aantekening in het stempelboek.

De aantekening dat het hulppostkantoor is gedegradeerd komt ook voor op de nieuw aangelegde stempelkaart van het kantoor Alem. Dit werd ook nog bevestigd in een officiële mededeling van het Staatsbedrijf der PTT: Mededeelingen No 7684S van 9 juli 1924: Het hulppost-, telegraaf- en telefoonkantoor te Alem wordt met ingang van 16 Juli 1924 vervangen door een station voor den post-, telegraaf- en telefoondienst met telegrambestelling. De postbestelling zal van Maren uit geschieden.

De stationhouder kreeg op 23 januari 1931 een nieuw dagtekeningstempel alsmede een nieuw kantoornaamstempel. Beide met de benaming ALEM (N.B.). Tijdens de Tweede Wereldoorlog had Alem veel te lijden omdat het een niet onbelangrijke plaats was vanwege de veerpont over de Maas. Volgens een aantekening bij het naamstempel is dit stempel tijdens de oorlog zoekgeraakt. Een nieuw stempel werd op 19 november 1945 toegezonden.

Het dorp Alem lag in een uitstekende bocht in de Maas. In 1935 werd deze bocht echter afgesneden door de aanleg van een kanaal. Alem lag nu op een kunstmatig eiland. Maar op de plaats waar de veerpont voer, werd een dam aangelegd zodat een vaste verbinding ontstond met de Bommelerwaard. En dat gebied behoorde tot de provincie Gelderland! Men heeft nog even met de gedachte gespeeld om aan de Brabantse zijde van het kanaal een nieuw dorp te bouwen maar van dat plan werd afgezien. Wel werd de veerpont verplaatst naar het kanaal, een verbinding tussen Alem, Maren en Kessel. Wel werd besloten om een grenscorrectie toe te passen tussen Gelderland en Noord-Brabant. Alem werd Gelders.

En daarom moesten ook de stempels worden aangepast. Dit gebeurde pas in 1958. Een nieuw openbalkstempel werd verstrekt op 11 januari 1958 en een nieuw naamstempel op 26 februari 1958. Er werd geen provincienaam in de stempels vermeld. Enige tijd daarvoor was het poststation van het ressort van het postkantoor Oss weer teruggegaan naar het ressort van het districtspostkantoor ´s-Hertogenbosch maar ook daar kwam een wijziging.

Op 2 juli 1973 werd het poststation overgebracht naar het ressort van het postkantoor Zaltbommel. Tot het doek viel. Want op 2 januari 1976 werd het poststation opgeheven.

De stempels werden teruggestuurd en op 30 januari 1976 vernietigd. Was dit het einde van de postale voorziening in Alem? Nee, want vanaf 13 september 1977 werd Alem als standplaats opgenomen in de route van het rijdend postkantoor G vanuit Zaltbommel. Daar werd een officiële mededeling aan gewijd:

Mobiel postkantoor G

Mededelingen No 34 van 23 augustus 1977: Kantoren, Vestiging enz.

Met ingang van 13 september 1977 wordt de postale dienstverlening:
a. te Velddriel, waar thans een hulppostkantoor is gevestigd;
b. te Hurwenen en Nieuwaal, waar thans een poststation is gevestigd;
c. te Zuilichem, waar thans zitting wordt gehouden;
d. te Alem, Delwijnen en Kerkwijk, waar thans geen postale vestiging aanwezig is op proef verzorgd door middel van het rijdende postkantoor G, dat dagelijks op dezelfde tijden in genoemde dorpen wordt gestationeerd.

Het rijdende postkantoor G ressorteert voor de postdienst onder het postkantoor Zaltbommel.

Zijn de bewoners van Alem al gewend aan het feit dat ze nu tot de provincie Gelderland behoren?

De tentoonstelling vindt plaats in het Stadhuis (Rathaus) van Mainz met medewerking van het Gutenberg Museum. Johannes Gutenberg, geboren in Mainz, wordt door velen als de ´grootste uitvinder van het millennium´ genoemd. Hij was echter niet de uitvinder van de boekdrukkunst maar van het toepassen van losse letters ten behoeve van het samenstellen van drukvormen. Niet vanwege Gutenberg wordt deze tentoonstelling georganiseerd, maar omdat in 1862 de eerste gedrukte filatelistische publicaties in Europa verschenen. Daarom wordt in 2012 het 150-jarige jubileum gevierd samen met filatelistische auteurs en journalisten.

Deelname aan deze tentoonstelling is mogelijk met publicaties die betrekking hebben op alle facetten van de filatelie. De inzending moet in een van de Europese talen zijn geschreven en moet zijn gepubliceerd. Manuscripten worden niet in beschouwing genomen. Inzendingen in de vorm van CD-ROM en DVD zijn mogelijk. Ook filatelistische websites kunnen worden aangemeld. Inzendingen zijn mogelijk door zowel auteurs als uitgevers. Eerdere bekroningen van de inzendingen zijn niet noodzakelijk. Het organisatiecomité beslist over het al dan niet accepteren van de inzendingen. De kosten van deelname bedragen 30 euro per inzending. Een commissaris voor deze tentoonstelling is door de KNBF niet benoemd. Inzenders kunnen zich rechtstreeks aanmelden bij de organisatie via de website: www.iphla.de. De website geeft informatie over de voorwaarden voor deelname. Het speciale reglement en een deelnameformulier kunnen worden gedownload. De inzendtermijn sluit op 31 januari 2012.