Ins en outs rollenspel koningin Wilhelmina – oorlogspremier Gerbrandy - Postzegelblog

Ins en outs rollenspel koningin Wilhelmina – oorlogspremier Gerbrandy

2

NVPH 883 tn“Begin januari 2016 zijn koninklijke archieven in het Haags Nationaal Archief openbaar gemaakt, die 75 jaar lang als zeer geheim bestempeld werden. Wat leren de handgeschreven notities ons over haar band met de Friese oorlogspremier Pieter Sjoerds Gerbrandy (1885 – 1961)?”, aldus de tekst ontleend aan de Leeuwarder Courant van 30 januari 2016. Het betreft de periode 1940 – 1945. De Europazegel 1967 ‘illustreert’ het meer en minder soepel geoliede (en op de toekomst gerichte) rollenspel van beide hoofdrolspelers van de regering in ballingschap.

wilhelm-gerbGerbrandy standbeeld

Opmerkelijke karakteriseringen van ministers over de vorstin: “Respectloos optreden”, “Ze ergerden zich aan haar eigenzinnig gedrag”, ‘Alleronaangenaamste onderhoud!”, “Is Hare Majesteit wel geheel normaal?”, “Overschrijdt de grenzen van welgevoeglijkheid meer en meer!”
Ontwerpers van ‘Bureau 178 aardige ontwerpers’ hebben in de informatieve voorbereidingsfase van de MooiNL-postzegel Sneek (nvph 2577) ongetwijfeld meteen al ontdekt dat nabij Sneek (in het piepkleine dorp Goënga) een persoon van nationale allure heeft gewoond: de boerenzoon & minister-president Pieter Sjoerds Gerbrandy (1885 – 1961). Bijgaand beeld attendeert het winkelend publiek in het centrum van Sneek nog steeds op deze zwaar ‘besnorde’ staatsman.

“Één brok onverzettelijkheid was koningin Wilhelmina, die (vanuit Londen, waar ze met een ministersploeg in mei 1940 naar toe was gevlucht) Nederland door de oorlog hielp onder meer met hoopgevende toespraken voor Radio Oranje. Opgewekt was ze echter lang niet altijd.

nvph332.jpgnvph432.jpgnvph122.jpg

Wilhelmina gaat vijf jaar in Londen in ballingschap met haar ministers (minachtend als ‘het stel’, ‘oude mannenhuis’ en/of ‘zwakke broeders’ door haar genoemd). Ze vatte haar taak ernstig op. Ze ontwikkelde zich tot een wilskrachtige, dominerende persoonlijkheid met een onstuimig temperament, dat doorgaans echter beheerst werd door een grote zelfdiscipline. In diepe godsvrucht was zij overtuigd van haar koningschap bij de gratie Gods, maar niettemin streefde zij ernaar de grenzen, die de grondwet aan het koningschap stelt, te eerbiedigen. Daardoor laat zich haar aandeel aan of invloed op de regeringspolitiek niet vaststellen. Het is wel zeker, dat zij in het verkeer met haar ministers verre van meegaand was.
Wilhelmina, overtuigd van een diep-religieuze overtuiging, schrijft in 1959 haar autobiografie onder de titel ‘Eenzaam maar niet alleen’.
Bovenstaande postzegels zijn tijdens haar ballingschap als frankeerzegels in gebruik geweest met uitzondering van de koningin als tronende figuur met scepter en rijksappel (nvph 122), die qua uitvoering en uitstraling overeenkomt met de godsdienstige instelling (en karakterisering) van Wilhemina (zie postzegelblog-artikel van 17 januari 2016).

De koningin was, zeker in de laatste jaren van de 2e Wereldoorlog, niet weg van de Nederlandse ministers in Londen. De meeste ministers, allemaal mannen, vond ze zwak en traag. Vanaf 1943 gingen steeds meer ministers klagen over de koningin. Zij deden dit ondermeer bij premier Gerbrandy. De koningin ging te veel haar eigen gang, vonden veel kabinetsleden, vooral wat betreft de staatkundige vernieuwingen die Nederland na de oorlog zou moeten doorvoeren.

NVPH 2768

Met een handtekening heeft koningin Wilhelmina talrijke wetsvoorstellen bekrachtigd, evenals die voor de Kabinetten Gerbrandy I, II en III in de periode september 1940 t/m mei 1945.

In januari en februari 1945, was er sprake van een ‘ernstige vertrouwenscrisis’, zo valt te lezen in persoonlijke aantekeningen, veelal met potlood, maken onderdeel uit van een tot voor kort geheim en zelfs zeer geheim archief. Volgens Wilhelmina was er begin 1945 ‘geen teamgeest zichtbaar’ in het kabinet Gerbrandy II. Eind januari van dat jaar was het einde veerhaal. Op 7 februari schreef Wilhelmina een ‘Opdracht aan Gerbrandy’. In haar schrijfblok staat met potlood: “Ofschoon zaak . . . behandeld moet worden als kabinetscrisis, naar buiten moet het reconstructie heten.” Gerbrandy moest de boel naar buiten toe in feite ‘opleuken’.

velsneekklein.jpggerbrandysilhouet

Het silhouet van de minister-president Gerbrandy met een imposante snor is gevuld met afbeeldingen van het skûtsje ‘Sneeker Pan’, waterpoort, King-pepermuntjes en esdoornblad (nadere info postzegelblog-artikel 25 maart 2008). De golflijntjes verwijzen naar het Sneeker Meer en de Sneekweek.

Minister-president Gerbrandy viel o.a. op door eigenzinnigheid, inspirerend en onverzettelijk leider van het kabinet, trad meermalen eigenmachtig op zonder overleg en verloor in de loop van de oorlog het vertrouwen van de koningin.

Na enige tijd mocht de premier van Wilhelmina toch weer een nieuw kabinet formeren: Gerbrandy III. In dit kabinet, dat vanaf 23 februari 1945 nog enkele maanden functioneerde, moesten ‘nieuwe personen’ worden opgenomen uit het bevrijde zuiden van Nederland, valt te lezen in haar schrijfblok. De koningin vond haar ‘vernieuwingsgedachte’ erg belangrijk. Gerbrandy ging aan de slag, maar niet van harte. Hij was ‘innerlijk des duivels’ op Wilhelmina.

nvph-1207

Op de foto (met op de achtergrond de vaderlandse vlag) staat koningin Wilhelmina met een tekstgedeelte uit een op 1 september 1941 gehouden radiorede: “Van de Noordpunt van ons werelddeel tot de uiterste grens van Griekenland staan de woorden “Overwinning en Vrijheid” in aller harten gegrift.”

In een laatste, ongedateerde brief brandt Wilhelmina nogmaals het kabinet van Gerbrandy af. Ze heeft het over “de traagheid van de regeringsmachine” en ‘het sturen van het kastje naar de muur en terug’. Er moet sneller gewerkt worden ‘gelyk in het zakenleven’, besluit de koningin, in plaats van dit ‘partygehaspel’.”
(Bron: gehele tekst met foto ontleend aan Leeuwarder Courant van 30 januari 2016)

nvph-1207NVPG 1561 en 1562

Op beide samenhangende postzegels staan tekstgedeelten uit de aankondigingen van de uitzendingen van Radio Oranje, die voor veel Nederlanders jarenlang deel hebben uitgemaakt van het dagelijkse leven in de 2e Wereldoorlog.

  1. Op de ene postzegel staat de tekst: “Hier is Radio Oranje, de Stem van Strijdend Nederland op 1500 en 373 Meter, . . . en 25 Meterstand”. Op de achtergrond staat een foto van “Jetje van Radio Oranje” (Jettie Bantzinger-Paerl), die tijdens de oorlog liedjes over het verzet via Radio Oranje ten gehore bracht.
  2. Op de andere foto staat de tekst: “Radio Oranje! . . . Goedenavond, luisteraars in Nederland, in oost en West, of waar ook ter wereld . . . Hier is het nieuws”, dat o.a. bestond uit [a] berichten over de oorlogssituatie, [b] berichten voor het verzet, [c] maar ook liedjes over het verzet.
    Op de achtergrond staat een foto van Jan Kuyt *), die op een onderduikadres met een zelfgemaakte radio naar Radio Oranje luistert. Radio Oranje bleef één van de weinige directe communicatielijnen van het bezette Nederland met de vrije wereld open.
    De manier waarop de tekst is weergegeven symboliseert de moeilijke omstandigheid, waaronder de uitzendingen plaatsvonden. De krakend uitgezonden teksten zijn op de postzegels weergegeven in lange regel: flarden geluid in de ether, die schijnbaar overlopen van de ene postzegel op de andere. Zenden en ontvangen zijn op die manier op elkaar afgestemd. Op beide postzegels staan twee thema’s centraal: Radio Oranje en het illegaal luisteren naar de radio.

radio oranje

*) Tot stomme verbazing (en zonder medeweten) van de 67-jarige architect Jan Kuyt uit Badhoevedorp heeft PTT Post een al lang vergeten jeugdfoto van hem gebruikt voor de Radio Oranje-postzegel. Als 19-jarige student luisterde hij als onderduiker in 1944 op een zolderkamertje van zijn ouderlijk huis op de Oranje Nassaulaan in Amsterdam naar Radio Oranje. De postzegelfoto is een deel van een gereconstrueerde foto, die direct na de oorlog werd gemaakt.

In De Telegraaf van 22 mei 1993 stond een informatief rijke tekst met foto.

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Tweede wereldoorlog



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (8 stemmen, gemiddeld: 3,00 uit 5)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Bate Hylkema schrijft vanaf 1980 artikelen over filatelie en woont in het Friese Beetsterzwaag.

Reacties (2) Schrijf een reactie

  • J. van den Bosch op 7 februari 2016 om 10:18

    Prachtig artikel. Een lust om het geschiedkundig perspectief zo in de postzegels te lezen. Dank Bate.

  • bate hylkema op 7 februari 2016 om 10:49

    In de Napoleontische tijd toen achternamen ingevoerd moesten worden, hebben drie broers Wybren,Sybren en Gerben de achternamen een Latijns tintje gegeven met Wybrandy, Sybrandy en Gerbrandy. Variaties hierop zijn aanwezig. Voor de ‘y’ worden ook wel de letters ‘ij’ en ‘i’ gebruikt.

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)