Wellicht komt Eisinga's planetarium als 11e op werelderfgoedlijst - Postzegelblog

Wellicht komt Eisinga’s planetarium als 11e op werelderfgoedlijst

0

Eisinga (kl)Een dezer dagen zal minister van Cultuur Jet Bussemaker hoogstwaarschijnlijk bekend bekendmaken, dat het planetarium van Eise Eisinga in Franeker genomineerd zal worden voor de Werelderfgoederenlijst van Unesco. Als het planetarium hiervoor niet benoemd wordt, horen we daarover uiteraard via de pers ook niets.

Eisinga

“We zijn al tien jaar bezig om genomineerd te worden”, zegt planetarium-directeur Warmenhoven. “Daarvan was er al zeven jaar nodig om op de lijst van Nederland te komen. Inmiddels pronkt het planetarium bijzonder hoog op de voorlopige kandidatenlijst (*). Als alles in positieve zin meezit zou het erin kunnen zitten dat het enige op de hele wereld nog optimaal functionerende planetarium pas in 2016 op zijn vroegst op werelderfgoedlijst terecht komt. Er komt nogal wat bij kijken. Je moet de papierwinkel goed op orde hebben, maar het is alle inspanningen meer dan waard als we met de piramide van Gizeh, Chinese muur en beelden van Paaseiland in hetzelfde rijtje van de Werelderfgoederen komen te staan.”

Op de werelderfgoedlijst staat cultureel en natuurlijk erfgoed als monumenten, gebouwencomplexen en landschappen, dat onvervangbaar en uniek is. Het moet beschouwd worden als eigendom van de hele wereld. Het is van belang dat dat erfgoed behouden blijft.

Werelderfgoed 2014 vel

(*)Voorlopige kandidatenlijst

Naast drie objecten uit de Antillen (Bonaire, Saba & Curacao) staan er vijf culturele objecten uit Nederland op de voorlopige kandidatenlijst:

  1. Planetarium Eise Eisinga in Franeker.
  2. Koloniën van weldadigheid in Drenthe (Veenhuizen, Noordenveld, Frederiksoord/Wilhelminaoord, Westerveld).
  3. Nieuwe Hollandse waterlinie in Gelderland, Utrecht, Noord & Zuid-Holland, Noord-Brabant).
  4. Sanatorium Zonnestraal in Hilversum.
  5. Grenzen (limes) van het Romeinse rijk in Gelderland, Utrecht en Zuid-Holland.

Aanleiding en doel bouw planetarium

Volgens een krantenbericht zouden op 8 mei 1774 de planeten Mercurius, Venus, Mars en Jupiter met de maan tegelijk zichtbaar zijn. In diezelfde periode waarschuwde dominee Eelco Alta, die zich zelf een liefhebber van de waarheid noemde, in een publicatie voor die samenstand. Volgens hem zouden de hemellichamen op elkaar kletsen met als gevolg dat de aarde uit haar baan zou raken en in ‘een poel van verderf en vuur’ (zon) zou storten met o.a. stormen, aardbevingen, overstromingen en vulkaanuitbarstingen. De onrust ontstaan onder de bijgelovige bevolking in grote delen van Friesland werd aanmerkelijk verergerd door de uitgave van het boekje van de dominee door de opmerking: “Ontsloping of vernieling van het gantsche zonnestelsel”

planetarium 4

Tegen de zolder van de achterkamer van Eisinga heeft hij het planeten-raderstelsel, de datumwijzer, de dagwijzer, de jaaraangifte-aanduiding in het ingenieuze ‘hemelplein’ aangebracht, bestaande uit een dierenriem- en gradenboogbeschildering in combinatie met zeven gleuven, waarin de planeten en de maan hun banen trekken.

Eisinga heeft meerdere teksten aangebracht, o.a. volgende vier:

  1. Dit planetarium hemelsplein zon en maanwijzers is uitgedagt en vervaardigd door Eise Eisinga in de jaren 1774 tot 1784.
  2. Een jaar by Jupiter is by ons 11 jaar en 315 dagen.
  3. Saturnus doet in een keer om de zon in 29 jaar en 164 dagen.
  4. Licht gestaltens der maan.

Met behulp van een groot aantal ‘attributen’ en teksten (ook in het Latijn) heeft Eise Eisinga op een gevarieerd didactische manier aan volksvoorlichting gedaan.

Eise Eisinga, auto-didactisch genie in wis- en natuurkunde, wilde aantonen dat angst en paniek ongegrond waren. Daartoe bouwde hij aan het plafond in de woonkamer van zijn grachtenhuis in Franeker het zonnestelsel uiterst nauwkeurig op schaal na. Één millimeter op schaal is één miljoen kilometer in werkelijkheid. Door de visueel aanschouwelijke wijze kan het volk getoond worden dat een conjunctie van planeten een onschuldig, te beredeneren verschijnsel is (volksvoorlichting).

Eisinga wist zelf van het in zeven jaren gebouwde planetarium dat zijn creatie tot in lengte van jaren, “van geslacht tot geslacht”, heel nauwkeurig zou blijven werken. Zelfs nu kan na 271 jaar nog steeds de actuele stand van de planeten afgelezen worden. Voorts heeft Eisinga een groot aantal maan- en zonwijzers in plafond en wanden aangebracht, die dag, datum, opgang/ondergang van zon en maan zichtbaar maken. Zelfs elke zons- en maansverduistering, waar ook ter wereld, is afleesbaar.

Eisinga’s zonnestelsel is voortdurend in beweging, maar met het blote oog is het niet te zien. Alleen de slinger is het bewijs dat er een eerste beweger is. En voor Eisinga was dat god: “Gedenkt dat Godt bij u altijd tegenwoordig is”, staat in het planetarium geschreven.
Tijdens het leven van Eisinga werd pas de planeet Uranus ontdekt. Het planetarium had met die actuele kennis feitelijk 25 maal groter moeten zijn!

Erkenning

Het nieuws van de totstandkoming van het planetarium verspreidde zich snel. Door de publicatie over het planetarium o.a. van Jean Henri van Swinden, hoogleraar van de universiteit van Franeker, raakte Eisinga beroemd in binnen- en buitenland. In 1818 werd het planetarium zelfs door koning Willem I bezocht, die het voor 10.000 gulden kocht. In 1828 schonk het Rijk het planetarium aan de gemeente Franeker, waardoor het tot op dit moment ongeschonden en uitstekend functionerend in stand is gebleven.

planetarium 3 planetarium 2

Op zolder werd een omvangrijk groot, harmonieus werkend raderwerk geconstrueerd. Excentrische tandwielen zijn nodig om de verschillende bewegingen en de onregelmatige snelheid van de hemellichamen rond de aarde goed weer te geven. De aarde maakt een reis om de zon in 365 dagen, Mercurius in 88 dagen, Venus in 225 dagen, Mars in 687 dagen, Jupiter in 11 jaar & 315 dagen en Saturnus in 29 jaar & 164 dagen.

planetarium 1

De omlooptijden van de hemellichamen kloppen op de komma nauwkeurig. Eisinga maakte een mechanisme van eikenhouten hoepels, schijven en touwdraad met ruim 10.000 hand-gesmeden spijkers als tandwielen zo secuur dat alles tot in detail klopt. Acht gewichten zorgen voor de aandrijving en een klok bestuurt het hele systeem.

Planetarium-postzegel

NVPH 1612

De Planetarium-postzegel is ter gelegenheid van de 250e geboortedag van Eise Eisinga (1744 – 1828) in 1994 uitgegeven.

  1. Op de bovenste helft van de postzegel van de Planetarium-postzegel staat afbeelding van het plafond in de achterkamer.
  2. De onderste postzegelhelft wordt typografisch gevuld met:
    • [a] De naam ‘Eise Eisinga’.
    • [b] Een citaat uit een van zijn rekenboeken “Sla Uw oog eens op de raderwerken der meulens en wat dies meer is . . .”.
    • [c] In de Friese taal twee woorden ‘stjerkundige’ (sterrenkundige) en ‘wolkjimmer’ (wolkammer).
    • [d] Door een balk die beeld en tekst gedeelte scheidt staat de geboortedatum van Eisinga ‘21.2.1744’ in goudkleurige cijfers.

planetarium 5

Planetariumkamer van Eise Eisinga naar een gravure getekend door Klaas J. Sannes in 1820.

Van ‘bewondering-hebben-voor’ naar ‘geluk-hebben-met’

Mevrouw Dik, de echtgenote van de voormalige KPN-voorzitter Wim Dik, is een groot bewonderaarster van het planetarium van Eise Esinga in Franeker. Zij wist haar man en hij naderhand de KPN ervan te overtuigen dat de uit de boot gevallen aanvraag uit Franeker toch gehonoreerd diende te worden: “Dat kun je niet maken. Het oudst nog functionerende planetarium ter wereld van een eenvoudige ambachtsman, wolkammer (handelaar en verver van schapenwol), die er zeven jaar aan werkte, en dan geen postzegel?” Bovenstaande anekdote vertelde de heer Dik in het bijzijn van zijn echtgenote tijdens de presentatie van de Planetarium-postzegel in het stadhuis van Franeker.

NVPH 1475NVPH 1476

Het poëtische en raadselachtige van de ruimte en de ruimtevaart wordt op beide Europazegels 1991 (nvph 1475/76) naar voren gebracht (i.p.v. het materiële en technische).

  • Een man kijkt met eerbied de ruimte in. Met het optillen van de hoed, “Hoedje af!”, brengt hij vol ontzag een groet aan de ruimte en de maan, waar we met respect en eerbied mee om moeten gaan. “We kunnen niet zo maar alles met én in de ruimte doen!”, aldus ontwerper Marten Jongema.
  • Het verlangen van de mens om eens in de ruimte te zijn en daarover baas te zijn, heeft ontwerper Jongema trachten te verbeelden. De twee ladders op beide planeten zitten nog niet aan elkaar vast. Hiermee geeft Jongema aan dat we nog niet overal kunnen komen, maar dat we daar al wel van dromen. Ruimtereizen en toegankelijkheid krijgen tot het heelal zijn voor mensen op aarde van belang.

Door en gelukkige samenloop van omstandigheden kon de Planetarium-postzegel (nvph 1612) toch worden uitgegeven, doordat de genomineerde Noordwijk Space Center-postzegel uitviel. Reden? Het centrum heeft in 1991 via de Europa-postzegel 1991 (nvph 1475/76) met het onderwerp ‘ruimte’ al publicitaire aandacht gekregen.

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Thematisch Nederland Nederland UNESCO



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (3 stemmen, gemiddeld: 3,67 uit 5)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Bate Hylkema schrijft vanaf 1980 artikelen over filatelie en woont in het Friese Beetsterzwaag.

Reacties (0)

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)