Deze Sinterklaaspostzegels in breder en ruimer verband gezien - Postzegelblog

Deze Sinterklaaspostzegels in breder en ruimer verband gezien

4

Kinderzegel Max Velthuys 1998 Sinterklaas staat bekend als de goede sint, die aan iedereen cadeautjes geeft. Vandaar deze keer meer achtergrondinfo over het vakmanschap, stijl en werkwijze van Max Kisman, die hij o.a. ook op Nederlandse postzegels in de loop der tijd heeft losgelaten. Tijdens de presentatie van de Rode Kruispostzegels 1987 (ontwerp Kisman) is (al een kwart eeuw geleden!) ook een uiterst belangwekkend punt over de informatie van postzegels in het algemeen ter sprake gekomen. Het staat aan het slot van dit artikel in deelhoofdstuk ‘Filatelie in historisch perspectief’.

Postzegelvel Sinterklaas

Op een verbazend overtuigende en inzichtelijke manier heeft ontwerper Max Kisman de Sinterklaassfeer en –activiteiten op zeven manieren (1 t/m 7) op de postzegels en velrand weten op te roepen.

Velletje Sinterklaas 2013

  1. Op beide buitenste postzegels van de bovenste rij zijn de hoofdfiguren (in hun traditioneel en kleurrijk tenue) met gekleurde attributen raak getypeerd afgebeeld.
    • Sinterklaas presenteert zich in rode tabberd & mijter, witte baard en een gele staf in de hand.
    • Zwarte Piet als pakjes overhandigende knecht.
    • Doordat Sint en Piet elkaar over en weer aankijken, komen ze als een samenwerkend duo over.
    • De witte baard (uitgespaard in de rode tabberd) suggereert ruimte en diepte in de platte afbeelding, die ontstaat door de vorm-tegenvorm-combinatie.
  2. Twee postzegels geven afbeeldingen als het donker is geworden.
    • De eerste postzegel is gebaseerd op het sinterklaaslied ‘Zie de maan schijnt door de bomen’. De maan suggereert ruimte in de silhouettekening, doordat de maan zich achter, voor en weer achter de boom met takken bevindt.
    • Drie-dimensionaliteit ontstaat ook door kleurperspectief: zwart van de boom treedt meer op de voorgrond dan het grijsblauwe van de gevel met daarop een gedeelte van een schoorsteen.
    • De waardeaanduiding ‘1’ bezit twee betekenissen: het staat voor het cijfer ‘1’, maar is tevens een perspectivische weergave van een deel van een venster van een dakkajuit (multifunctionele betekenis).

    sinterklaasdoorloper

  3. Op de andere postzegel met een nachtelijke uitstraling (versterkt door de maan) zijn Sint met paard en staf & Piet (wat zenuwachtig achter paard en ruiter lopend) in functie boven op het dak van een huis.
    • Beide nachtelijke episoden veronderstellen bij een oppervlakkige kennismaking als beelddoorlopers te functioneren. Bij nauwkeuriger bekijken is de bovenkant van het dak echter te laag getekend.
    • Hier bezit het cijfer ‘1’ ook een dubbele, multifunctionele functie als gedeeltelijke weergave van een schoorsteen.
  4. De schoen (potentiële ‘cadeautjes-ontvanger’) uit het sinterklaaslied ‘Sinterklaasje kapoentje, gooi wat in mijn schoentje’ is gevuld met haver, een winterwortel en een boterham.
  5. De veelkleurige, dansende en vrolijk-/speelsopgewekte typografie (een ‘mengsel’ van letters, muzieknoten en pepernoten [een opmerkelijke vondst!!]) op de bovenrand verbeeldt de typisch kenmerkende kleuren van Sinterklaas en het pietenpak, die ook alle op de postzegels voorkomen.
  6. Op de linker en rechter postzegelrand en onderrand staan monochroom gekleurde activiteiten van Sinterklaas en Zwarte Piet.
    • Links- en rechts onderaan staan spiegelbeeldige weergegeven wuivende sinterklazen op boten op rimpelloos water.
    • Links en rechts strooien spiegelbeeldig weergegeven Zwarte Pieten pepernoten naar beneden.
    • Beide Zwarte Pieten zijn volgens Kismans typische beeldtaal samengesteld. Door uitsparing is een naar achteren gekeerd ‘Zwarte-Pieten-hoofd-met-baret-en-pluim’ afgebeeld.
    • De onderkant van de postzegelvelrand verhoogt de hoeveelheid aan van het ‘cadeautjes-aanbod’ van Sinterklaas.
    • Bovenstaande monochrome, tien postzegels omlijstende illustraties op de velranden vormen een tegenstelling met de veelkleurige (polychrome) postzegelafbeeldingen. Door deze eenkleurigheid domineren ze niet de veelkleurige zegelafbeeldingen.
  7. De geur van de speculaaskruiden zijn op microniveau in de inkt ingekapseld en komen pas vrij door over de postzegel te wrijven. De geur blijft nu jarenlang goed in tegenstelling tot ‘geuropslag’ in papier en gomlaag.

Eenvoud is het kenmerk van het ware


NVPH 1381NVPH 1382

NVPH 1383

Eerdere postzegels van Max Kisman zijn de drie Rode Kruispostzegels 1987 (nvph 1381/83) met daarop sterk vereenvoudigde afbeeldingen van:

  1. Telefooncirkel (twee telefoonhoorns aan weerskanten van een cirkel).
  2. Vrijwilligerswerk (twee helpende handen).
  3. bloedtransfusie (een op de kopstaande fles met bloed).
  4. Het kruis als bindende factor staat in alle zegels centraal.
  5. Het plusteken staat niet alleen voor het Rode Kruis, maar is tevens de verbindingsschakel tussen de frankeerwaarde en de bijslagwaarde (multifunctioneel gebruik).
  6. Er is eenheid in afbeeldingen en typografie ontstaan, doordat alles via de kniptechniek tot stand is gekomen. Er ontstaat aldus een samenhangend en geïntegreerd geheel. De landsnaam bijvoorbeeld kan niet als een extra, niet passend onderdeel worden ervaren.


Met uit gekleurd papier geknipte ruwe, eenvoudige en weinig gedetailleerde vormen, cijfers en letters zijn na een computerbewerking direct herkenbare postzegelafbeeldingen ontstaan. “De losse beeldelementen van de postzegelafbeeldingen vielen na enig geschuif op het beeldscherm zo samen dat deze een logisch geheel vormden”, aldus Kisman. Van verfijndheid is bij de ruwe kniptechniek (vanwege zijn beperking en waarbij directe, krachtige en veelzeggende beelden ontstaan) in het geheel geen sprake.

Kinderpostzegels 1996

De tegenstelling tussen gedetailleerd/verfijnd en ongedetailleerd vormgeven komt duidelijk over door de kinderpostzegels 1996 (bouwen aan de toekomst van een kind, nvph 1698/00) en zeven illustraties van Max Kisman uit een artikel in het Financieel Dagblad (7 oktober 2013) naast elkaar te plaatsen. De postzegels van Jongsma en de illustraties van Kisman hebben beide met in de toekomst liggende hoofdzaken van personen te maken.

nvph-1698NVPH 1699

1700-190p.jpg

70 cent: De baby heeft nog geen idee van de toekomst. Hij leest nog geen boeken, maar zal dat later wel doen. 80 cent: De 6-jarige knutselaar bouwt letterlijk aan later. 80 cent: Het meisje met haar hoofd vol dieren zal de wereld van de toekomst ook dieren toewensen. De baby heet Mees Jongema (zoon van de ontwerper), Zoë is het 7-jarige Surinaamse pleegkind van de familie Jongema, Sara Jongema, oudste dochter van de ontwerper.

De kinderzegels accentueren (toekomstige) interesses, beroepskeuzes en levensomstandigheden (hoofdzaken en/of kopzorgen) van de drie kinderen.

hoofdzaken kisman

De zienswijze van Kisman: “In de eerste schetsen zijn veel meer details te zien dan in het beeld op de uiteindelijke postzegels. Zo werk ik meestal. Je maakt allerlei beginnetjes om te verkennen welke details je wel en welke je niet nodig hebt. Vervolgens ga je zo’n illustratie uitkleden. Overdaad schaadt, zeker voor een compositie op zo’n klein vlak. Hoe meer je weghaalt, des te beter de keuze moet zijn voor wat overblijft. Dat is de uitdaging. Het basisidee van de schetsen teken ik vervolgens na op de iPad, nog zonder de typografie overigens. Ik wil eerst de kern van het beeld zien te vangen. Tot slot werk ik het op de computer verder uit, waarbij het beeld op elke postzegel sterk genoeg moet zijn om op zich zelf te kunnen staan.”

Tijdens de presentatiebijeenkomst van de Rode Kruispostzegels 1987 op 1 september in het voormalige Postmuseum is inzichtgevende informatie en interessante achtergronden specifiek over deze nieuwe postzegelemissie verstrekt, maar ook over postzegeluitgiftes in het algemeen. ’t Is echter deels tijdgebonden: de computer deed toen schoorvoetend zijn intrede in het ontwerpproces van postzegels.

FDC-stempelpostzegel vignet

In de Eerste dag stempel en het postzegelvignet is het gebruik van de computer door de lijnstructuur (hakkelige lijnen en vormen) nog duidelijk herkenbaar aanwezig.

  • De Rode Kruispostzegels zijn de vijfde emissie geweest, waarbij de computer een rol speelde. Voorgangers zijn [1] de zomerzegels 1971 (nvph 965/69, Oxenaar), [2] kinderzegels 1970 (nvph 978/82, Graatsma & Slothouber), [3] cijferzegels 1981 (nvph ***, Crouwel), [4] Beatrix-zegels (nvph 1237/52, Struycken). De ontwerper moest zich toen met zijn ontwerp volledig schikken naar de beperkingen van het programmeren van computers. In feite werd een ontwerp volledig bepaald door een techniek, waarop de ontwerper echter weinig invloed kon uitoefenen. Computerspecialisten en programmeurs waren nodig om ideeën van de ontwerpers enigszins gestalte te geven.
  • Het feit dat een zegel in het postzegelontwerp over communicatieve aspecten (zeggingskracht) beschikt, wordt helaas vaak genegeerd. De moeite, die een gebruiker (verzamelaar) zich moet getroosten om enig inzicht in de boodschap van de postzegel te krijgen, wordt dikwijls over het hoofd gezien.

Zie voor nadere onderbouwing van dit standpunt het laatste deelhoofdstuk van dit artikel ‘Filatelie in historisch perspectief’.

Verhuispostzegels

NVPH 1988

Kisman ontwerpt voor de Verhuispostzegel (nvph 1988 & 2050) een persoonsweergave van een ‘weglopend-en-gedag-zeggend-huismannetje-met-koffer’. Nog met een rokende schoorsteen! Wellicht al van de nieuwe bewoners. ‘Verhuizen’ is door deze postzegelafbeelding tot het meest minimale uitgekleed (overigens heel goed passen bij verhuizen) en getypeerd tot de kern, tot een icoon.

Kinderzegels 2007

max-kisman-prbrkrt-400p.jpgNVPH 2527b

2007-400p.jpg

Aan de kinderzegels 2007 (nvph 2527) van Max Kisman heb ik op 17 & 18 november 2007 (Ontwerpinformatie kinderzegels 2007 & Beeldverhaal uit de ‘kraamperiode’ van de kinderzegels 2007) op Postzegelblog uitgebreid aandacht besteed. Door uitsparingen in de vlakke contourafbeeldingen ontstaat een reliëf-, diepte- of ruimtesuggestie in de tekeningen:

  •  handen op de schouders van beide kinderen
  • arm van het meisje voor de jurk
  • poes op de schoot.

Ter afsluiting enkele hoogtepunten van ‘uitsparingen’ (vorm-tegenvorm-combinatie) van Max Kisman.

 

max kisman 2 max kisman 3 max kisman 4 max kisman 5

Filatelie in historisch perspectief

Bij het laatste én in mijn optiek het belangrijkste punt (namelijk de zeggingskracht van postzegels) kan ik het volgende toevoegen. In vroeger jaren was de nieuwsvoorziening bij nieuwe postzegelemissies beperkt. Vooral (druk)technische aspecten kregen aandacht als verkrijgbaarheid- & geldigheidperiode, naam ontwerper, drukgegevens en doel van de uitgifte. Weinig inzichtgevend oog voor de afbeelding, zoals blijkt uit bijgaand persberichten van de kinderzegels 1954 en 1955.

persbericht kind 1955
Nadeel van deze niet-ogen-openende PTT-berichtgeving is dat niets van het (in postzegels gestopte en/of verborgen) leven en levendigheid door de verzamelaar wordt gezien, ervaren en/of gevoeld. Deze oppervlakkige info-benadering maakt dat een postzegel een onbetrokken en zakelijk-afstandelijke object is geworden, dat zich slechts door kleur, frankeerwaarde en cataloguswaarde van elkaar weet te onderscheiden. Hiermee is (en blijft) de postzegel voor velen (behalve verzamelaars) tot een ‘ver-van-mijn-bed-show’ gedegradeerd en tot een oubollig en levenloos voorwerp geworden.

vrouwengezicht-saxofonisthert HERT

Ter verduidelijking een vergelijking van een overeenkomst tussen een postzegel en een optische afbeelding. Zodra iets woorden krijgt, wordt het ook gezien. Maar beelden (afbeeldingen) zeggen meer dan woorden. Vandaar hierbij ter verduidelijking twee optische afbeeldingen (in één afbeelding bevindt zich nog een tweede afbeelding), waarmee ontdekt kan worden dat bij nauwkeurig kijken én met achtergrondkennis een afbeelding (postzegelafbeelding) meer toont dan eerst werd verondersteld. De vermelding van de andere afbeelding staat aan het eind van dit artikel.

Veel zeggende, interessante en inspirerende achtergrondinformatie van PostNL (zoals bijgaande Sinterklaasemissie) behoedt de postzegel er op dit moment voor dat de postzegel geen gesloten boek meer wordt. De postzegel treedt door het goed lezen en interpreteren van een persbericht springlevend voor het voetlicht. Helaas is het verzamelaarbestand o.a. door andere en meer aansprekende hobby’s, hoge postzegelaanschafprijzen en vergrijzing sterk afgenomen.

Affiche

nvph-896

Het zakelijk-afstandelijk samenwerkingsverband (waarin het persoonlijk intermenselijke ontbreekt) tussen de kinderzegelorganisatie en toenmalige PTT wordt op bijgaande opvallend kleurige kinderzegelaffiche uit 1967 (ontwerp Frans Mettes, 33 x 26 mm) geïllustreerd door het woord ‘kinderzegels’ in combinatie met een blauw rechthoekje op een envelop en voor PTT twee posthoorns.

De slecht functionerende informatieverstrekking is geen verwijt aan de Posterijen, maar een bij die tijd passend feit. Toen had men geen behoefte aan en belangstelling voor uitgebreide achtergrondinformatie. De tijd was er nog niet rijp voor. Nadeel hiervan is bijvoorbeeld wel dat onderlinge relaties tussen postzegels bij het opzetten en uitwerken van een themaverzameling niet door allen worden gezien. Duidelijk herkenbare afbeeldingen als schepen, molens, vuurtorens en vele andere onderwerpen (hoofdafbeeldingen) worden meteen wel gezien, maar die van deelonderwerpen zijn zonder kennis moeilijker te ontdekken. Ik denk hierbij aan een afbeelding als:

  • Duisternis: op welke verschillende manieren wordt de nachtelijke duisternis zoal op postzegels vorm gegeven?
  • Oranje, de kleur van het Koninklijke Huis & sport: op welke uiteenlopende vormgevingsmethoden verbeeldt de oranjekleur een van beide onderwerpen op postzegels?
  • Multifunctionele afbeeldingen: een deelfragment van een postzegelafbeelding kan twee totaal verschillende betekenissen bezitten. Welke postzegel-beeldonderdelen op postzegels bezitten zo’n functie?
  • De Nederlandse driekleur: op welke gevarieerde wijzen dekt de Nederlandse vlag een postzegelonderwerp?

Een thematische benadering van deze deelafbeeldingen op postzegels zal voor velen bijzonder verrassende en niet veronderstelde postzegelcombinaties in een thematische verzameling opleveren. Op termijn zal ik aan de samenhang tussen deze postzegels eens visueel én ogenopenend aandacht geven.

  •  vrouwengezicht én saxofonist
  • een klein en een groot hert tussen de bomen

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Kinderpostzegels Sint Nicolaas



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (1 stemmen, gemiddeld: 5,00 uit 5)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Bate Hylkema schrijft vanaf 1980 artikelen over filatelie en woont in het Friese Beetsterzwaag.

Reacties (4) Schrijf een reactie

  • paul op 27 oktober 2013 om 10:35

    Zomaar wat observaties, voor wat het waard is:
    Zwarte Piet is paars (zegel 5 en 7)
    Zwarte Piet is blauw (velrand)
    Sint heeft een rood gezicht (zegel 1 en 9)
    Sint is helemaal blauw (velrand)

  • Willem Tel. op 27 oktober 2013 om 15:49

    Goede en informatieve stuk(jes) van deze filatelist.

    dit is een wat andere wijze van filatelie bedrijven met interessante aspecten.

    Willem Tel.

  • JHA op 28 oktober 2013 om 12:33

    Zie de maan schijnt door de bomen!!
    De maan rust in de takken van de boom.
    RaRa

  • reintjedevos op 29 oktober 2013 om 10:33

    Jaap,

    De maan omhelst de boom, zie je dat niet!! En de boom mag zwart zijn! Een blanke boom had technisch best gekund, maar had weer vragen opgeroepen….. En Sint had een extra kleurtje moeten krijgen!

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)