Ned.Indië 1942-45: Japanse bezetting - Postzegelblog

Ned.Indië 1942-45: Japanse bezetting

17

nedindieeVoor serieus sparen van Indische bezettingszegels is een catalogus onmisbaar, bijvoorbeeld die van de vereniging Dai Nippon. De bondsbibliotheek heeft literatuur, het Postmuseum beschikt over een paar uitgebreide verzamelingen. Japanners noemen hun land Nippon, tijdens de bezetting was het woord Japan verboden. Het Japanse (Nipponse) bestuur over Nederlands-Indië duurde van maart 1942 tot september 1945.

Begintoestand

Eerst iets over het toenmalige Ned.Indië. Ned.Indië – nu Indonesië – is enorm uitgestrekt. Viervijfde van de inwoners woont echter op de belangrijke eilanden Java en Sumatra, veruit de meesten op het dicht bevolkte Java. Dat waren in 1941 miljoenen inheemsen (6% daarvan Chinezen), 100.000 Hollanders en ca. 200.000 Indo’s. Nederland had in Ned.Indië miljarden geïnvesteerd in o.a. landbouwcultures, mijnbouw en infrastruktuur. Het Ned.Indische leger, het KNIL, telde in 1941 60.000 man waarvan 3/4 inheemsen. Het was niet georganiseerd om een buitenlandse agressor het hoofd te bieden. Ook de marine was veel te zwak en Nederland was in 1940 door Nazi-Duitsland bezet. Met Java als centrum was Ned. Indië een zeer ontwikkeld gebied.

In 1939 reden bijvoorbeeld op Java 100.000 auto’s rond, weinig minder dan in Nederland. Het wegen- en spoorwegnet waren in betere toestand dan nu, misschien had het gewone volk het toen ook beter dan nu. Bij het bestuur waren maar een handvol Nederlanders betrokken welke de topfuncties bezetten. Indonesiërs – toen inheemsen genoemd – met hogere studie-opleiding op topfuncties waren er ook. Daar had je echter maar weinig van. Op de Indische posterijen was niets aan te merken. Een brief deed er meestal korter over dan in het huidige Indonesië. De post werd bijna alleen gebruikt door  Chinezen en Hollanders want het gros der inheemsen was destijds analfabeet. Dit is te zien als je de oplagecijfers van postzegels vergelijkt met die van Nederland.

De Japanse inval

Begin 1942, kort na Pearl Harbour werd Nederlands-Indië binnen enkele weken door een Japanse overmacht van circa 160.000 man veroverd. De strijd kostte enige duizenden doden, waaronder 2550 Nederlanders. Moeilijke tijden braken aan. De Hollanders en een deel van de Indo’s werden van hun bezit beroofd en geïnterneerd  in zogenaamde Jappenkampen, vrouwen en kinderen apart van mannen en jongens. KNIL-militairen en vele burgergevangenen werden afgevoerd naar verre landen zoals Japan, Malakka en Siam (Thailand) waar ze slavenarbeid moesten verrichten, o.a. aan de beruchte Birmaspoorweg.

Vrouwen, kinderen en een klein aantal mannen bleven achter in kampen in Nederlands-Indië, bijna alle op Java en Sumatra. Als bekend was de toestand in de Jappenkampen ten hemel schreiend, een deel van de geïnterneerden heeft de transporten en de kamptijd daarom niet overleefd. Buiten de kampen was het ook slecht. Zeker een miljoen inheemsen werd dank zij Japans wanbeheer slachtoffer van ziekte en voedselgebrek. De Jap echter organiseerde inheemse anti-westerse strijdgroepen om de wind er bij het volk onder te houden. Deze vormden de basis van het latere Indonesische leger, de TNI. Onder Japans militair gezag werd ook een inheems marionettenbewind geïnstalleerd met Ir Soekarno als spreekbuis.

In augustus 1945 capituleerde Japan voor de Amerikaanse overmacht en de atoombommen. Ned.Indië was toen nog steeds bezet behalve Nieuw Guinea en enige kustplaatsen op Borneo. Ook nog in Japanse handen waren Malakka, Singapore, Siam (Thailand), Frans Indo China (Vietnam), Hongkong, Korea en grote delen van China.

De Amerikanen bleven ver weg, de Engelsen vanuit Birma en India gaven prioriteit aan de bevrijding van hun eigen gebieden. Pas september-october 1945 verschenen kleine Engels/Engels Indische troepeneenheden langzaam aan op de belangrijke eilanden Java en Sumatra. Zij zorgden voor ontwapening en afvoer van de Japanners, en bescherming en evacuatie van de Jappenkampen waar vrouwen en kinderen belaagd werden door bendes jonge Indonesiërs.

Op Java kwamen zo Engels-Indische enclaves in Batavia (Djakarta), Semarang, Bandoeng, Soerabaja, op Sumatra in Palembang, Belawan-Medan. Over de tijd na de Japanse bezetting zie een volgend artikel.

Toestand onder de Jap

De Japanse bezetter ontsloeg in 1942 direct de meeste Nederlanders, met een vertraging van enige maanden werden deze in kampen geïnterneerd. Hun bestuursfuncties werden bezet door onbekwame Japanse militairen want jammer maar helaas: het schip Tayo Maru met enige honderden speciaal voor Indië opgeleide Japanners was mei 1942 door de Amerikanen getorpedeerd.

nederlands_indie_postzegels

Een (maakwerk-) brief vermoedelijk uit Medan (Sumatra), gefrankeerd met bezettingszegels van staten op Malakka, met propagandastempel, zonder datumstempel.

Van de post mochten kampbewoners geen gebruik maken, post van buiten mochten ze niet ontvangen. Ook buiten het kamp was het uitkijken. Wie een privé-brief verstuurde of ontving was eigenlijk al verdacht. De brief mocht alleen in de Maleise taal geschreven zijn. Of de geadresseerde de brief of kaart zou ontvangen en daar blij mee moest zijn was zeer de vraag. Op veel plaatsten mochten alleen maar briefkaarten verstuurd worden. De Japanse Gestapo, Kempei Tai geheten, steunde op een groot aantal fantasierijke inheemse verklikkers, niemand was te vertrouwen.

Deze Kempei Tai sloeg willekeurig toe met vaak marteling of dood als gevolg. Overigens maakte de als bevrijder ingehaalde Jap zich bij niet-collaborerende inheemsen al snel diep gehaat door wanbeleid en ranselcultuur: de Japanse generaal sloeg de kolonel, de kolonel de kapitein enzovoort terwijl geslagen worden voor Indonesiërs een dodelijke belediging is. Als bekend kregen de Hollanders in de Jappenkampen regelmatig slaag met stokken, zwepen of geweerkolven: buiten het kamp/werkgebied werd volstaan met de vuist of de vlakke hand. Kinderen daarentegen werden nooit geslagen.

Niet-militaire post tussen de eilanden onderling hield door oorlogsomstandigheden bijna op te bestaan. Hollandse postgebruikers waren er niet meer. Gevolg: poststukken en echt gebruikte postzegels uit de Japanse tijd zijn nu nog wel te krijgen, maar toch redelijk schaars. De Japanners voerden direct hun jaartelling (1942 werd 2602) en hun tijd (1½ uur vooruit) in. Ook werd Nederlands-Indisch geld vervangen door bezettingsbiljetten. Er ontstond een enorme inflatie. In augustus 1945 had het geld nog maar een duizendste van de waarde in 1942 maar de posttarieven veranderden nauwelijks. Het eerste bezettingsgeld had een Hollandse tekst (zie afbeelding), in 1944 werd het vervangen door biljetten in roepia-waardes met Maleise tekst.

japans-geld

Bestuursorganisatie onder de Jap

Het enorme eilandenrijk werd bestuurlijk in aparte militaire zones gesplitst:

  • Java, Sumatra en enige eilanden bij Sumatra: legerdistrikt, bestuurd vanuit Batavia (Djakarta). Lange tijd viel Noord Sumatra onder Engels-Malakka, landmachtcommando Singapore.
  • De vele eilanden oost en noord van Java: marinedistrikt, bestuurd vanuit Singapore.

Beide zones vielen onder een hogere autoriteit waar ook Malakka, Siam, Burma, enzovoort onder ressorteerde: commando Zuid. Samenwerking tussen de zones was er niet.

De postzegels

In Nederlands Indië waren aanwezig de Kreislerseries karbouw en Wilhelmina met en zonder watermerk, no 272 (NVPH Ned.Indiënummers) 5 c cijfer, de Konijnenbergserie Wilhelmina 274-289, restbestanden Moehamadijah 293-297, Danserserie 298-303, ‘Bijzondere Vluchten’zegel LP 18, en portzegels 23-28, 30-33, 35, 39, 40. Deze werden doorgebruikt, vanaf juli 1942 voorzien van een opdruk (‘chop’).

nederlands_indie

‘Chop’zegels in mijn bezit met ‘Dai Nippon’ briefkaart, stempeldatum onleesbaar.

Pas medio 1943 verschenen definitieve Japanse bezettingszegels: aparte series voor Java (leger), Sumatra (leger), en de ‘Grote Oost’(marine). De opdrukzegels en later de definitieve bezettingszegels van Malakka worden ook gespaard omdat zoals vermeld Noord Sumatra daar lange tijd onder viel.

japanse-postzegels

Voorbeelden van definitieve zegels van Java, Sumatra, Grote Oost, Malakka (zie de onderlinge verschillen bij de Japanse lettertekens).

De Japanners hadden trouwens koerserende zegels van Japan meegenomen welke gebruikt bekend zijn in Nederlands Indië: uiteraard durfde de posterijen daarmee gefrankeerde post niet te weigeren. In de begintijd werden dus Nederlands-Indische zegels zonder chop gewoon doorgebruikt. Deze gebruikte zegels zijn te herkennen als de jaaropgave in de balk door het rondstempel leesbaar is: 02 of 03 of 04 of 05, weergevende de Japanse jaartelling 2602, 2603, 2604, 2605. Ze zijn schaars en aan de prijs, vooral voor plaatsen buiten Java. Het kan dus lonen uw gestempelde Nederlands-Indië-doubletten nader te bekijken, je weet maar nooit.

De zegels met chop zijn een chaotisch verzamelgebied: complimenten voor het uitzoekwerk van de Dai Nippon Vereniging. Afhankelijk van tijd en plaats werden opdrukzegels gefabriceerd per provincie, per distrikt of per postkantoor. Afgezien daarvan heb je diverse types en variaties want vele (niet alle) werden met de hand aangebracht. Zie de Dai Nippon catalogus. Die onderscheidt chops van de marinegebieden Noord, West en Zuid-Oost Borneo, Celebes, Noord Celebes, Samarin

da, Ambon, Lombok. Voor legergebied Sumatra, ingedeeld in hoofdstukken ‘general’, ‘semi general’, ‘local’ en ‘provincial’, zijn vele postkantoren te vinden plus de provincies Atjeh, Tapanoeli, Riau, Jambi, Palembang, Lampung, Banka/Billiton, Benkoelen en de Oostkust. De opdrukken kunnen zijn een kruis, ster of andere figuur  (belangrijk was de afbeelding van Wilhelmina onherkenbaar te maken), teksten in Japanse lettertekens al of niet in kastje, en in marinegebied (bijna) altijd een anker, verschillend per eiland of postkantoor.

nederlands_indie_postzegels2

Een (maakwerk-) brief uit Soerabaja (Java), gefrankeerd met twee definitieve Java-bezettingszegels en enige Ned.Indische zegels met en zonder chop. Let op de stempeldatum 6-7-05: 6 juli 2605 oftewel 6 juli 1945, vijf weken voor de Japanse capitulatie.

Om het spannend te maken bestaan er ook zegels met meerdere opdrukken (in Dai Nippon catalogus ‘simplified’ niet gecatalogiseerd). Leuk zijn de briefkaarten, dezelfde als vroeger maar ‘Nederlands-Indië’ is op de ingedrukte karbouwenzegel door ‘Dai Nippon’ vervangen, zie afbeelding. Tevens is een Japanse tekst toegevoegd welke de vroegere Hollandstalige tekst vervangt.  De verzamelaar moet voor dit verzamelgebied helaas bedacht zijn op naoorlogs maakwerk en vervalsingen terwijl echtheidcertificaten niet bestaan.

Er bestaan maar drie speciaal gemaakte noodzegels (uiterst schaars), alle in marinegebied:

  • Het eiland Flores in 1943: een 10 sen zegel, gedrukt in de missie-drukkerij aldaar
  • bezj5aDe stad Bandjarmassin en regio op Borneo in 1943: een 5 sen en een 10 sen zegel.

japanse-postzegels2

Bedenk dat het Indonesische regime na 1950 vele eilanden en streken een andere naam heeft gegeven en bovendien de spelling heeft veranderd. Zo heet Borneo  tegenwoordig Kalimantan en Celebes nu Sulawesi. Raadpleeg dus een klassieke Nederlands-Indië landkaart.

Afgebeeld:
– ‘Chop’zegels in mijn bezit met ‘Dai Nippon’, tevens briefkaart-gedeelte.
–  De drie bovenvermelde noodzegels van Flores resp. Bandjarmassin.

Commentaar

  • De heer L.B.Vosse van Vereniging Dai Nippon was destijds zo vriendelijk me commentaar en aanvullingen te mailen op bovenstaand artikel Ned.Indië 1942-45: Japanse bezetting. Bij deze nogmaals mijn dank.
  • De heer Vosse wijst erop dat veel informatie over dit onderwerp te vinden is in het boekje “Zijn stempel gedrukt”, geschreven door hem en de conservator van het Postmuseum, nu museum voor communicatie geheten. Het lidmaatschap van Dai Nippon kost slechts 20 euro.
  • Van postzegels en stukken kan via de Dai Nippon vereniging in de meeste gevallen vastgesteld worden of ze echt of vals zijn.
  • Gebruikt materiaal – zegels, kaarten, stukken, postwissels – is in algemeenheid niet schaars, er is dus aan te komen. Er heeft wel niet-militaire post tussen de eilanden bestaan. Hr Vosse schreef ook over kamppost maar daar zal ik nu niet op ingaan, zijnde een apart verzamelgebied. De kamppost-situatie was in 1942 anders dan in latere bezettingsjaren en m.i. niet voor alle kampen hetzelfde.
  • De Japanse jaartelling vermeld in mijn artikel is de Sumera jaartelling, gebruikt op Java en het marinegebied. Op Sumatra en hier en daar in het marinegebied werd de Syowa jaartelling gebruikt die begint met het jaar 1 bij aantreden van een nieuwe keizer, in dit geval Hirohito.
    Voor stempels op Sumatra geldt daarom: 1942 = 17, 1943 = 18, 1944 = 19, 1945 = 20.
  • Java en Madoera vielen onder het 16e leger, Sumatra onder het 25ste leger, Borneo en de grote Oost vielen onder de marine zoals vermeld. Opdrukken (chops) zijn altijd handopdrukken behalve de definitieve T-opdruk. Ook Bali had een marine (anker)opdruk, zegels met Bali-anker zijn ook op enige andere eilanden in marinegebied gebruikt.

Toelichting bij enige afbeeldingen:
* de brief met Malakka-zegels heeft een propagandastempel van Malakka.
* de brief uit Soerabaja heeft een opdrukzegel van Banka & Billiton.
* de datum op het briefkaartstuk is 20.9.03, dus 20 september 1943.

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Historisch Indonesië Japan Nederland Nederlands Indië



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (1 stemmen, gemiddeld: 5,00 uit 5)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Philip Levert van Postzegelvereniging Haarlemmermeer schrijft verhalen over postzegels waarin de geschiedenis en de reizen die hij gemaakt heeft een grote rol spelen.

Reacties (17) Schrijf een reactie

  • jalaludin op 27 december 2009 om 02:48

    surat kawin dengan stamp dai nippon 2602 colecton by komar documetation letter marriage settlement menurut saya sangatlah bersejarah sebab terjadinya perkawinan kakek saya tersebut 17 agustus 2602 stamp dai nippon tempat malabar pangalengan bandung dengan plak segel lima belas sen + hand stamp dai nippon 2602 dan masih banyak lagi doc yang lain sebab kakek saya tersebut lahir dan besar-+1900 dengan

  • jalaludin op 27 december 2009 om 02:54

    surat kawin dengan stamp dai nippon 2602 colecton by komar documetation letter marriage settlement menurut saya sangatlah bersejarah sebab terjadinya perkawinan kakek saya tersebut 17 agustus 2602 stamp dai nippon tempat malabar pangalengan bandung dengan plak segel lima belas sen + hand stamp dai nippon 2602 dan masih banyak lagi doc yang lain sebab kakek saya tersebut lahir dan besar-+1900 dengan tank and good day

  • Beetje Lastig op 31 januari 2010 om 14:09

    Kan en wil iemand die 2 bijdragen hierboven van ene “Jalaludin” misschien ook in het nederlandsch vertalen?
    Groetjes.

  • Beetje Lastig op 31 januari 2010 om 14:10

    Engels mag ook trouwens …

  • Reintejdevos op 31 januari 2010 om 16:51

    trouwt brief Dai Nippon stempel colecton door Komar 2602 brief documetation huwelijksvoorwaarden is historisch in mijn ogen vanwege het huwelijk van mijn grootvader is 17 augustus 2602 Dai Nippon stempel PANGALENGAN Malabar plaats plaquette zegel Bandung met vijftien cent + Dai Nippon hand stempel in 2602 en nog veel meer andere doc omdat mijn grootvader is geboren en opgegroeid, met +1900
    Jalaludin zei op 27 december 2009 om 02:54:

    trouwt brief Dai Nippon stempel colecton door Komar 2602 brief documetation huwelijksvoorwaarden is historisch in mijn ogen vanwege het huwelijk van mijn grootvader is 17 augustus 2602 Dai Nippon stempel PANGALENGAN Malabar plaats plaquette zegel Bandung met vijftien cent + Dai Nippon hand stempel in 2602 en nog veel meer doc andere omdat mijn grootvader is geboren en getogen-+1900 met tanks en goede dag

  • Reintejdevos op 31 januari 2010 om 16:52

    Met dank aan GOOGLE!!

  • maka op 1 maart 2010 om 21:17

    hallo, ik verzamle oud geld en ben in het bezit van het bovenomschreven biljetten, in heb, 1cent,5cent,10 cent,1/2gulden,5gulden en10 gulden,,welke zijn er nog meer???
    bvd met vriendelijke groeten.

  • paul op 1 maart 2010 om 21:58

    @Maka,
    u kunt in de plaatselijke/regionale bibliotheek een catalogus over geld raadplegen. Die staan meestal in de afdeling Hobby-Verzamelen, of in de afdeling ‘algemene naslagwerken’.

  • Lars op 1 maart 2010 om 23:31

    Of hier even kijken:
    http://aes.iupui.edu/rwise/countries/netherlands_indies.html

  • Jalaludin op 8 maart 2010 om 18:10

    beste wensen altijd mijn eerste gecorrigeerd expressie. In wezen vond ik een brief van mijn grootvader trouwde met een PLAK SEGEL Dai Nippon den 26 .. vijftien cent en er zijn andere stempel als pilateli dit item? en het jaar geboekt dankzij The Causeway sepesial tank for Mr Maka and verjamle good day

  • kees de graaf op 26 maart 2010 om 18:13

    I have a few Ned Indies Japan Occupation I would like to find out if they are worth anything. Can someone help?
    Cheers

  • Maarten Halkema op 25 maart 2014 om 17:47

    Ik heb vele kaarten en enveloppen uit de Japanse bezetting van NOI.
    .dai Nippon briefkaarten,ongebruikt en gebruikt met rode en zwarte Japans controle stempel en paraaf.
    .Enveloppen met NOI postz.of Japanse bezetting postz.van NOI .bedrijven (bank,suikerfabrieken , NOI Landbouw mij enz.) aan proefstation suikerfabriek Pasoeroean en andere adressen met Japanse controle stempels in blauw, rood en zwart en voorzien van een Japans paraaf. Al deze controle stempels zijn in het Japans.
    .Enveloppe NOI postz. 253, gestempeld Nov. 1940 en met kort en hoog speciaal stempel Nederland zal herrijzen (2 armen houden schild).
    .Briefkaart 3 1/2 c.NOI stempel 7.4.41 met lang speciaal stempel met tekst er onder Nederland zal herrijzen.
    .briefkaart NOI 3 1/2c stempel 4/1941 en speciaal stempel met boot en veer en tekst schrijf niet over scheepsbewegingen.

    Hebben deze stukken enige waarden.

    Met vr. Groeten

    .

  • Philip Levert op 25 maart 2014 om 17:57

    Maarten, neem eens contact op met Dai Nippon. Zij weten wat het waard is.
    Wordt volgens mij nog aardig verzameld door oude filatelisten zoals ik.

  • paulv op 25 maart 2014 om 18:18

    Maarten,
    Op ebay is internationaal vrijwel altijd aanbod én verkoop van poststukken uit de bezette gebieden in de Oost. Zowel op ebay.nl als ebay.com.

  • Maarten Halkema op 30 maart 2014 om 16:37

    Philip en Pauly
    Bedankt voor jullie hulp
    Maarten

  • Cees Verkerk op 27 augustus 2015 om 14:25

    Is er informatie over briefkaarten welke in 1945 zijn gebruikt en welke vallen onder particuliere uitgifte

  • Philip Levert op 28 augustus 2015 om 00:56

    Cees, ik heb geen info. Als Dai Nippon het niet weet kan je mogelijk bij Po & Po terecht.

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)