Ned.Indië-Indonesië 1945-1949 - Postzegelblog

Ned.Indië-Indonesië 1945-1949

2

bersiap-koninginWilde tijden in de Oost, zo’n vierenzestig jaar geleden. We gaan het hebben over de eerste jaren van de Repoeblik Indonesia, tijd van strijd tegen de Nederlanders. In Indonesië, de Gordel van Smaragd worden legendes gekoesterd. Zo meldt de Prangko catalogus in het voorwoord dat de Indonesische vrijheidsstrijd meer dan een miljoen slachtoffers heeft geëist.

Onafhankelijke historici komen tot ongeveer 250.000 mensen, 50.000 daarvan militanten als gevolg van strijd tegen Engelsen, Japanners, Nederlanders en elkaar. De anderen zijn onschuldige mannen, vrouwen en kinderen – Chinezen, christenen, dessabewoners – geweest. Zowat al deze lieten het leven door toedoen van gewapende bendes, hun eigen landgenoten. Dat heeft met vrijheidsstrijd niets te maken maar was destijds wel een sterk argument voor de Nederlanders om tot hun politionele akties over te gaan.

Het Indonesische eilandenrijk is enorm groot: de zee meegerekend 5100 km lang en 1760 km breed, veel groter dan Oost- en West-Europa bij elkaar. Sumatra alleen is al even lang als de boottocht Rotterdam-Gibraltar. Het dicht bevolkte Java, 1000 km lang is 3x Nederland. Het dun bevolkte Sumatra is 12 x Nederland. Java en Madura hadden in 1940 45 miljoen inwoners, Sumatra 12 miljoen. Samen waren dat drie maal zoveel inheemsen als op alle overige eilanden bij elkaar. Ik zeg inheemsen want de woorden Indonesiërs en Indonesië raakten pas ingeburgerd in de Jappentijd 1942-45.

De Indonesische officiële taal, Bahasa Indonesia,  werd in de Jappentijd ingevoerd op voorspraak van Indonesische nationalisten. Bahasa Indonesia heeft als basis Maleis, al eeuwen handelstaal in Ned.Indië, Singapore, Malakka, Engels Borneo en de zuidelijke eilanden van de Filippijnen. Voor slechts 7% van de Indonesiërs is Maleis, dus Bahasa Indonesia de moedertaal. Voor alle andere is het een tweede taal, zoals voor ons het Engels. Zowat elke Indonesische scholier krijgt nu dus les in een voor hem/haar vreemde taal.

In 1972 is de schrijfwijze van Bahasa Indonesia gewijzigd om meer eenheid te krijgen met de schrijfwijze in Malakka en Singapore. Bovendien heeft het Soekarno-regime na 1950 per decreet vele plaats- en eilandnamen veranderd om mij onbekende redenen. Verzamelaars van Indonesië 1945-49 raadplegen daarom gewoonlijk een oude Ned.Indië kaart.

Periode 1945-1949

De periode begint in Batavia (Djakarta) met het uitroepen door Soekarno van de Republik Indonesia op 17 augustus 1945, twee dagen na de Japanse capitulatie. Het nieuws verspreidde zich traag maar dit initiatief werd enthousiast ontvangen op de belangrijke eilanden Java, Sumatra en Madoera. De post stond nog tot eind september onder Japans bestuur.

Territorium van de Nederlanders, het NICA gebied

Soekarno’s Repoeblik vond in 1945 buiten Java, Sumatra en Madoera weinig weerklank.

Kleine groepjes Nederlanders, geholpen door Australiërs en Amerikanen, namen daarom eind 1945 – begin 1946 zonder problemen het gezag van de Japanners over op alle eilanden behalve Java, Madoera en Sumatra. Deze Nederlanders behoorden tot het voorlopig bestuur, de NICA: Netherlands Indies Civil Administration.

bersiap1

Ze kwamen uit basis in Oost Borneo, Australië en Ceylon. Hun gelederen werden versterkt met mensen uit het vooroorlogse bestuur naarmate die vrij kwamen uit Jappenkampen buiten Ned.Indië. Vanaf eind 1946 controleerde de Nederlandse marine de zeeverbindingen tussen de eilanden. De Nederlanders voerden NICA geld en NICA postzegels in met opschrift ‘Nederlandsch Indië’.

Territorium van de Repoeblik (Republik)

Het machtsgebied van Soekarno’s Repoeblik Indonesia op Java, Madoera en Sumatra werd in de loop der tijd steeds kleiner. In dat gebied kwamen postzegels met opschrift ‘Repoeblik Indonesia’ (vanaf 1948 werd de schrijfwijze: ‘Republik’).

bersiap2

Met een geldzuivering in 1947 kwamen er ook ‘Repoeblik Indonesia’ bankbiljetten behalve in Atjeh. Zegels en geld waren internationaal niet erkend en buiten het gebied dus waardeloos. Republikeins territorium was:

* Periode augustus 1945 – juli 1947 (datum 1ste Nederlandse politionele aktie):
Heel Java, Sumatra, Madoera met dien verstande dat in de enclaves Batavia-Bandoeng, Semarang, Soerabaja en Belawan-Medan een onduidelijke toestand heerste.

Daar fungeerden bijvoorbeeld de Ned.Indische NICA-post en de Repoebliks-post – de Djawatan PTT – naast elkaar. De enclaves werden 2e helft 1946 door de Nederlanders overgenomen na aftocht van de Engels-Indiasche troepen. Die hadden er vanaf najaar 1945 gezeten om Japanners te evacueren en vrouwen en kinderen uit de Jappenkampen tegen Indonesische bendes te beschermen. In Bandoeng, Semarang en Soerabaja hadden ze  gevechten tegen tienduizenden bewapende republikeinse jongeren, de pemoeda’s moeten leveren. De Nederlanders namen dus de enclaves over en gingen vandaar uit medio 1947 in de aanval: de eerste politionele aktie.

bersiap3

Op eis van de USA en de Veiligheidsraad van de UNO eindigde deze aktie juli 1947 al na veertien dagen, grote delen van Java en Sumatra bleven toen dus republikeins.

* Periode juli 1947 – december 1948 (datum 2e Nederlandse politionele aktie):
1/3 deel van Java, 4/5 deel van Sumatra, de rest was door de Nederlanders bezet.

* Periode december 1948 tot de machtsoverdracht eind 1949:
Met de 2e politionele aktie bezetten de Nederlanders het resterende gebied van de Republik, Soekarno en de meeste van zijn ministers werden toen gearresteerd.

De Republik had na de 2e politionele aktie eind 1948 geen territorium meer behalve nog enige tijd het afgelegen Atjeh en de Lampongs op Sumatra. Republikeins geld en postzegels werden dus ongeldig.

Postzegels in NICA gebied

In het NICA gebied, dus op de meeste Ned.Indische eilanden, werd eind 1945 zo snel mogelijk NICA geld ingevoerd en de postzegelserie NVPH nrs 304-316, opschrift ‘Nederlandsch Indië’. Er zijn maar een paar (uiterst schaarse) NICA noodzegels bekend, nl. op de eilanden Timor en Soemba, Dit waren aanwezige Ned.Indische vooroorlogse zegels, al of niet met chop (Bali-anker), Japanse zegels en definitieve Japanse bezettingszegels. Een klein aantal daarvan werden ter plekke met de hand voorzien van een overdruk NICA TIMOR of  NICA SOEMBA, zie afbeelding. De enige andere noodzegels van NICA, in de Dai Nippon catalogus vermeld zijn de NVPH nrs 304-316 met handopdruk ‘PORT’, de zgn Medan-porten, alleen lokaal gebruikt in Medan, Sumatra.

De officiële NICA post- en portzegels staan gewoon in uw NVPH catalogus: zijnde de nummers 304-350  en portzegels 49-66. In 1947 werden bovendien de vooroorlogse Ned.Indië-zegels 251, 253 en 254 uit de Kreisler-serie weer in omloop gebracht zonder opdruk: controleer de stempeldatum van uw doubletten. Alle NICA zegels werden in het buitenland geaccepteerd voor frankering.

Uiteraard werden NICA-zegels plus het NICA-geld ook ingevoerd in de republikeinse gebieden welke tijdens de politionele akties door Nederlandse troepen bezet werden. Daar aanwezige Republikzegels en propagandastempels verdwenen toen geruisloos in het zwarte circuit. De meeste gewone, veelal vooroorlogse dagtekenstempels werden doorgebruikt.

Postzegels in republikeins gebied

Tussen republikeins Java en Sumatra bestond geen postverbinding. Republikeins Java en Sumatra hadden dus elk een eigen postzegeluitgave’beleid’. De geproduceerde republikeinse zegels waren alleen regionaal, dwz op het eiland zelf aanwezig en geldig.
Poststukken uit de Repoeblik zijn nog wel te pakken te krijgen. Net als bij ‘chop’postzegels uit de Japanse bezettingstijd geldt dat er heel wat vervalsingen en maakwerkprodukten in de handel zijn. Neem voor controle van dure exemplaren of informatie over echtheidscertificaat contact op met Dai Nippon, daar weten ze er meer van.

Java/Madoera

Er verschenen eind 1945 handmatige en machinale overdrukken ‘Repoeblik Indonesia’ op restanten vooroorlogse Ned.Indische zegels, vaak vergezeld door een balk of strepen door de ingedrukte tekst ‘Nederlandsch Indië’. Deze opdrukken werden ook aangebracht op de serie definitieve Japanse bezettingszegels voor Java/Madoera.
Vanaf 1946 kwamen op Java definitieve Repoeblik Indonesia zegels uit, zie de catalogus. Vanaf 1948 werd de schrijfwijze ‘Republik’.bersiap4

De meest bekende daarvan is een serie van 13 stuks – 3 sen tot 1000 sen – met krijgshaftige taferelen, zie afbeelding. De uitvoering is nogal primitief, merkwaardig want de eerder in Bandoeng en Djocja gemaakte machinale opdrukken op Ned.Indische en bezettingszegels zijn keurig verzorgd.  Zelfs in 1949 verschenen een aantal Republik-zegels. Die van na december 1948 waren natuurlijk enkel voor de handel bestemd want de postkantoren op Java/Madoera stonden na de 2e politionele aktie onder Nederlands bestuur.

Weense Drukken

Een vreemd intermezzo zijn de in Philadelphia, USA en Wenen, Oostenrijk gedrukte plaatjeszegels ‘Repoeblik Indonesia’ welke volgens zeggen ook in Indonesië uitkwamen, naar het schijnt vanaf 17 december 1949 – dus kort na de souvereiniteitsoverdracht – alleen op het postkantoor Djocja (Java). Die plaatjeszegels waren in de handel gebracht door postzegelhandel Stolow in New York. Ze worden ‘Weense Drukken’ genoemd. De listige heer Stolow had in 1948 in New York een postzegelcontract gesloten met Indonesische delegatieleden bij de UNO resp. de ‘ambassadeur’. Als dat zo is, dan waren die heren daartoe niet bevoegd en de Djawatan PTT wist van niets. Geen nood: in opdracht van Stolow werden in de USA en Oostenrijk ca 700 verschillende ‘Weense Drukken’ Repoeblik/Republik Indonesia zegels en blokken geproduceerd, getand en ongetand, met en zonder overdruk, en wereldwijd in de handel gebracht. Ze werden zelfs bij de Wereldpostvereniging, de UPU aangemeld. Gebruikt zijn ze voor zover ik weet, alleen bekend als maakwerk, bijvoorbeeld op brieven door Stolow aan zichzelf geschreven en niet door de reguliere post bezorgd. Ongebruikt/postfris kan men Weense Drukken nog steeds vinden in de handel, rondzending en postzegelmarkt. Mijn opinie: pure nep. Vele Indonesische verzamelaars vinden dat misschien ook maar Weense Drukken zijn sinds uitgave 1997 wel in de Prangko te vinden.

Sumatra

Daar werd het vanaf september 1945 net zo’n ratjetoe als in 1942 onder de Japanse bezetting. Er bevonden zich op Sumatraanse postkantoren vooroorlogse Ned.Indische zegels, vele voorzien van chop uit de Japanse tijd. Deze en Japanse bezettingszegels werden voorzien van een overdruk: een zwarte bal of vierkant, handopdruk ‘Rep.Indonesia’, ‘Rep.Ind.’, ‘Indonesia PTT’, ‘N.R.I.’, enzovoort.

bersiap6

Een groot aantal combinaties met de verschillende types chops die er al op stonden. Vanaf mei 1946 verschenen ook primitief uitgevoerde definitieve zegels met inschrift ‘N.R.Indonesia’ (Negara Republik Indonesia: Negara betekent deelstaat of provincie). N.R.Indonesia postzegels bestaan  in diverse variëteiten en herdrukken. Ze zijn ook bekend met lokaal of regionaal aangebrachte opdrukken. Opdrukken ORI (oeang Republik Indonesia, oeang betekent geld) hingen samen met een geldsanering: Japanse bezettingsbiljetten werden door Republik Indonesia biljetten vervangen behalve in Atjeh. Nieuwe N.R.Indonesia zegels bleven tot eind 1947 uitkomen, vreemd genoeg kwamen er in 1949 volgens Prangko nog zes overdrukken uit.

Nasleep

De periode eindigt in 1949 toen Nederland, door de USA voor het blok gezet (dreigement: geen Marshallhulp), de macht over Ned.Indië minus Nieuw Guinea met een plechtigheid in Den Haag overdroeg aan Soekarno’s vertegenwoordiger Hatta: de zogeheten souvereiniteitsoverdracht. Dit gebeurde ondanks het feit dat de Nederlanders na de 2e politionele aktie militair de gehele archipel inclusief het republikeins gebied beheersten, bestuur en infrastruktuur geregeld hadden en Soekarno en de meeste van zijn ministers gevangen hadden gezet.

Achteraf gezien, is het opschrift ‘Nederlandsch Indië’ op na-oorlogse NICA-postzegels, bankbiljetten en ambtelijke documenten naar de mening van ondergetekende een eersteklas psychologische blunder geweest. De benaming kwam provocerend over. Zowel Indonesiërs als buitenlandse regeringen – met name de USA –  concludeerden eruit dat Nederland de oude koloniale toestand wenste te herstellen. Niemand van de Indonesische elite wilde dat. Koningin Wilhelmina had tijdens de oorlog in een radiorede vanuit Londen een toekomstige onafhankelijkheid aangekondigd maar dank zij de opschriften  ‘Nederlandsch Indië’ bleven Nederlandse beweringen ongeloofwaardig. De NICA kreeg daarom  geen inheemse steun en geen internationale sympathie, het Soekarno-regime kreeg die wel. Nederland pruimde Soekarno niet maar had geen acceptabel alternatief.
De Nederlanders mochten militair gewonnen hebben, de psychologische oorlog werd smadelijk verloren. De souvereiniteitsoverdracht was Soekarno’s overwinning.

Koersende zegels werden per 9 december 1949 vervangen door NICA-zegels (Hartz-serie) met opdruk: balk of strepen en tekst ‘Indonesia’. Drie weken later kwam de cijferserie ‘Indonesia’ 1 tot 12½ sen, ontwerp Smelt aan het loket. Zie NVPH catalogus nrs 351-361/371 en 362-370. Ze werden gevolgd door twee UPU jubileumzegels en de tempelserie, NVPH nrs 372-373 en 374-388. Hierna houdt de vermelding in de NVPH catalogus op. Vervolgens werden door de Nederlanders voor periode 1950 tot 1962 aparte postzegels en bankbiljetten voor Nederlands Nieuw Guinea uitgebracht.

Dat gebied werd in 1963, wederom gedwongen door de USA, via de UNO aan Indonesië overgedragen.
Nieuw Guinea behield  periode 1963-1970 een eigen valuta, vandaar dat Indonesië in die tijd aparte “Irian Barat’ postzegels moest uitbrengen. De meeste Nederlands Nieuw Guinea en Irian Barat zegels werden overigens speciaal voor verzamelaars gedrukt.

En nu zijn we enige generaties verder. Indonesie is een natie in Z.O.Azie naast de anderen. Over het verleden wordt weinig woorden vuil gemaakt, Hollandse toeristen zijn welkom, de jonge generaties kennen de voorgeschiedenis van hun land doorgaans niet. Te prijzen is het gematigde uitgavebeleid van Indonesië, een land dat minder postzegels uitgeeft dan Nederland.

Dit artikel is eerder verschenen in ‘Onder de Loupe’ van PV Haarlemmermeer. Ik heb gebruik kunnen maken van op- en aanmerkingen van Leo Vosse van Vereniging Dai Nippon waarvoor mijn dank. De tekst is echter voor mijn verantwoording.

Voor Ned.Indië postzegels geeft de NVPH catalogus informatie. Voor Repoeblik postzegels kan men terecht bij de Prangko Indonesian Stamp Catalogue en/of  de 1945-49 catalogus van de Vereniging Dai Nippon. Ook de z.g  ‘Weense Drukken’ (zie onder) zijn daarin vermeld.

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Historisch Indonesië



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (Breng als eerste je stem uit.)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Philip Levert van Postzegelvereniging Haarlemmermeer schrijft verhalen over postzegels waarin de geschiedenis en de reizen die hij gemaakt heeft een grote rol spelen.

Reacties (2) Schrijf een reactie

  • Maarten Hartkamp op 26 mei 2009 om 00:47

    Beste Philip,

    Een leuk stukje is dit over de Republikeinse periode 1945-1950!

    Over de Weense drukken valt echter heel erg veel meer te vertellen, een deel van het verhaal zal in de nieuwe catalogus van Ramkema/Vosse in het voorwoord uit de doeken worden gedaan. De Weense drukken zijn echt in Indonesie verkocht geworden gedurende circa 1 week, daarna zijn deze zegels niet meer in Indonesie verkrijgbaar geweest tot circa 13-12-1949. De meeste in omloop zijnde afstempelingen op deze zegels betreffen geantedateerde afstempelingen en/of maakwerk. Overigens is het grootste deel van alle gestempelde poststukken in New York afgestempeld (met Republikeinse stempels), waarna de duizenden poststukken gestempeld en wel (waarschijnlijk) zijn afgegeven bij een postkantoor in New York voor verdere verzending, hoofdzakelijk naar bestemmingen in de USA of naar vrienden en familie in het buitenland. Ook zijn duizenden vellen van deze zegels in New York afgestempeld met Republikeinse stempels en via Stolow c.s. verkocht.
    Zelf heb ik honderden brieven, telegrammen, artikelen, etc. over dit onderwerp. Maar ik was niet bekend met het artikel in Onder de Loupe van de postzegelvereniging Haarlemmermeer. Zou het mogelijk zijn dat ik een (kleuren)kopie van dit artikel krijg met de verschijningsdatum? Uiteraard worden alle kosten vergoed.

    Bij voorbaat dank

    Maarten Hartkamp

  • Marlie Koonen op 1 november 2010 om 21:03

    Voor de Heemkundevereniging Mechelen (Nederland) ben ik bezig met een artikel over Mechelse jongens in Indië 1946-1950.
    Een van hen vertelt mij een verhaal over Indische bankbiljetten met onze koningin erop die doorgeknipt moesten worden. Hij was gelegerd op Midden-Java. Hebt u wellicht aanvullende informatie hierover?

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)