Memel - Postzegelblog

Memel

3

Een apart hoofdstukje in de Michel Duitsland catalogus heet ‘Memelgebiet’. Het Oostzeehavenstadje Memel lag begin 20ste eeuw op het uiterste puntje van Oost-Pruisen aan de toenmalige Duits-Russische grens. Memel heet nu Klaipéda en is de havenstad van Litouwen (Lietuva). Memel – met visconservenfabriek – stelde begin 20ste eeuw niet veel voor, Klaipéda begin 21ste eeuw – nog steeds met visconservenfabriek – iets meer maar het houdt niet over.

ml1.jpg


Waarom had Memel ooit eigen postzegels?
De achtergrond: De oeroude burcht en Hanze-stad Memel aan de monding van de Memel-rivier, sinds 1328 Duits, behoorde sinds 1520 tot het koninkrijk Pruisen en logischerwijs vanaf 1872 tot het Duitse keizerrijk. Er werden in de grensstad Memel dus ‘Deutsches Reich’ postzegels gebruikt. Litouwen – want dat land lag eigenlijk over de grens – was begin 20ste eeuw een Russische provincie. Memel en omstreken (Memelland) had een gemengde bevolking: 68000 Duitsers en 54000 Russen (pardon, Litouwers), allemaal Duitse onderdanen. De voertaal was Duits, Duitse kooplieden gaven de toon aan en Duitse ondernemers lieten zien hoe het moest. De tweede taal in Memel was Russisch, Litouws was niet meer dan een volksdialekt.

In 1914 begon de eerste wereldoorlog (Nederland bleef neutraal) waarin het tsaristische Rusland, Frankrijk, Engeland, wat later ook Italië en de USA tegen Duitsland en bondgenoten vochten. Memel bleef Duits en lag op (1914) of ver achter de frontlinie tot 1917. In 1917 brak in Rusland revolutie uit. De tsaar trad af, in 1918 werd hij met zijn familie vermoord. Het Oostfront stortte in want de Russische soldaten gingen naar huis. Estland, Letland, Litouwen, Finland, Oekraïne maakten zich in 1918 onafhankelijk. Met de Russische bolsjewieken werd wapenstilstand gesloten. Duitse legers konden grote gebieden in het oosten moeiteloos bezetten. Maar dat hielp de Duitsers niet: november 1918 moesten ze aan het Westfront in Frankrijk om een wapenstilstand vragen. De eerste wereldoorlog was verloren ondanks de Duitse successen in het Oosten. De Entente – Engeland, Frankrijk, de USA, Italië, enige kleinere landen – had de overwinning behaald. Alle door Duitse legers bezette gebieden werden ontruimd, de Duitse soldaten gedemobiliseerd. In Duitsland sloeg de chaos toe, in het oosten ontstond – ook nogal wanordelijk – de nieuwe staat Polen.

In Memel braken rellen uit tussen Duitse burgerwachten en Litouwers. Het nieuwe Litouwen had geen haven en maakte aanspraak op Memel. De Entente overwoog een vrije stad (type Danzig). Memel kreeg in 1919 een klein Frans garnizoen en kwam onder geallieerd toezicht te staan. Vanaf 1920 gaf de in Memel gevestigde Franse hoge autoriteit speciale Memel-postzegels uit, muntsoort Reichsmark.

ml2.jpg

Het bleef onrustig hoewel vanaf 1922 de situatie aan de Pools-Litouwse en Pools-Russische grens zich had gestabiliseerd. De economie in Memel was echter ingestort, de Reichsmark inflatie groot. De Fransen konden de relletjes en ordeloosheid eigenlijk niet baas. Duitsers en Litouwers wensten helemaal geen vrije stad Memel. Bovendien wilden de Franse soldaten hun leven niet wagen om Duitsers te beschermen, ze wilden naar huis.

Het Franse verzet was dan ook minimaal toen in januari 1923 de stad met een coup bezet werd door een onofficieel Litouws legertje, uiteraard toegejuicht door het Litouwse bevolkingsdeel. Litouwen stelde zich achter de coup en de Fransen vertrokken haastig. Jammer voor de Duitstalige Memelaars, maar er werd op conferenties in Parijs en Londen besloten dat Memel en Memelland – de landtong tussen Oostpruisen en de stad Memel – officieel naar Litouwen zou gaan mits (doekje voor het bloeden) het als aparte regio bestuurd zou worden. Waarom? Omdat de Fransen geen zin hadden te vechten in een ver-van-hun-bed show en het anti-communistische Litouwen te vriend moest worden gehouden. In Rusland hadden Lenins bolsjewieken de Witten verslagen en eind 1922 de Sovjetunie opgericht: een ‘cordon sanitaire’ van bevriende anti-communistische staatjes was gewenst. Voor het regime in Litouwen was Memel een halszaak. De nieuwe staat Polen had in het binnenland de Litouwse hoofdstad Vilna (Vilnius) ingepikt en een Litouws Memel-succes was noodzakelijk. Van het verslagen Duitsland hoefde niemand zich in 1923 iets aan te trekken. Vanaf 1923 behoorde Memel en Memelland dus bij Litouwen,

ml3.jpg

vanaf 1924 werden er gewone Litouwse postzegels gebruikt. De Duitsers die bleven gingen een onzekere toekomst tegemoet, gezien de door Litouwen gevoerde ‘ontduitsing’ politiek. De stad heette voortaan Klaipéda met Litouws als officiële taal die helaas maar door weinig Duitstaligen werd verstaan (ik zou er als Hollandstalige ook niets van gebakken hebben). Grote spanningen dus.

En … negen jaar later, in 1933, kwam Hitler in Duitsland aan de macht. De Nazi’s in Oostpruisen en Memel begonnen zich te roeren. In 1939 was het kleine Litouwen dusdanig geïntimideerd dat het Memel ‘vrijwillig’ aan Duitsland teruggaf. Daarvan getuigen enige Litouwse postzegels met particuliere opdruk ‘Memelland ist frei!’ die in 1939 een paar weken lokaal werden gedoogd.

Een paar maanden later vielen Nazi-Duitsland en daarna de Sovjet-Unie de staat Polen aan waarmee de 2e wereldoorlog begon. Bij die gelegenheid kreeg Litouwen wel Vilnius terug wat met opdrukzegels werd gevierd, opdrukken op dezelfde zegels als die met ‘Memelland ist frei!’, zie afbeelding.

ml4.jpg

ml5.jpg

Helaas, in de 2e wereldoorlog werd Litouwen – zonder Memel – eerst door de Russen (1939), toen door de Duitsers (1941) en tenslotte eind 1944 definitief door de Russen bezet. Het begin 1945 omsingelde Memel vol vluchtelingen bleef een fel verdedigde Duitse enclave tot april 1945. Na de Duitse nederlaag in 1945 werden alle nog aanwezige Duitstalige inwoners door de Sovjet-Russen uit Memel, Memelland en Oost-Pruisen verdreven. De zwaar gehavende stad, weer Klaipéda geheten en aan de ‘Sovjetrepubliek’ Litouwen toebedeeld, werd Russisch net als het hele land Litouwen.

klaipedaDat bleef 46 jaar zo totdat in 1990 het communisme in elkaar stortte waarop Litouwen (Lietuva) zich opnieuw onafhankelijk verklaarde. Sindsdien is Klaipéda weer Litouws, net als in periode 1923-1939. Het in Sovjetstijl (ugh) uitgebreide Klaipéda heeft tegenwoordig 200.000 inwoners, Litouwers met 10% Russen. De enige Duitsers die je er nu ziet zijn denk ik een paar verdwaalde nostalgie-toeristen. Het naastliggende voormalige Oost-Pruisen, in 1945 deels door de Sovjetunie geannexeerd, is nog steeds Russisch. Alleen een paar oudjes hebben Memel meegemaakt, ooit zeshonderd jaar lang een Duitse grens- en havenstad maar sinds 1945 meer dan zeshonderd km van de Duitse (DDR) oostgrens verwijderd.

En dan de Memel-postzegels:
Periode Franse bezetting 1919-1923:
Uitsluitend opdrukzegels. 1ste serie opdruk ‘Memelgebiet’ op Germania-serie, alle andere series opdrukken ‘Memel’ enz. op Franse postzegels. Totaal 120 hoofdnummers. Nogal veel voor drie jaar maar de Reichsmark-inflatie maakte steeds nieuwe opdrukzegels nodig. Er zitten veel luchtpost (Flugpost’) zegels bij: toeslag als een brief of pakje per vliegtuig werd vervoerd. Duitsland, Danzig en Memel waren zowat de eersten met luchtpostzegels. Memelpost vloog zomers overdag per DLR (Deutsche Luft Reederei) naar Koningsbergen (heet nu Kaliningrad), vandaar naar Danzig (heet nu Gdansk), Stettin (heet nu Szczecin), Hamburg en verder, allemaal met reutelende open tweedekkers uit de oorlog 1914-1918.

Periode Litouwse bezetting 1923:
ReichsmarkOpvallend afwezig: luchtpostzegels. De Duitse vliegers hadden de benen genomen. De Reichsmark inflatie ging nu in sneltreinvaart, dus de meeste Memelzegels uit deze periode zijn Litouwse zegels met opdruk ‘Klaipéda’ en hogere waarde. Totaal 116 hoofdnummers, lastiger dan de Franse opdrukken want de zegels zijn oerlelijk – een soort Albert Heyn spaarzegels -, Franse verzamelaars toonden geen interesse, Duitse verzamelaars hadden geen geld en Litouwse verzamelaars waren er niet. In april 1923 werd op de Litouwse munt (1 Litas = 100 cent) overgeschakeld. Nog steeds inflatie maar wat langzamer. Door de inflatie in Duitsland was de Reichsmark intussen zowat waardeloos geworden, tweede helft 1923 was de tijd van de Duitse miljarden-opdrukzegels.

Memelland ist frei! opdruk 1939:
Totaal 4 nummers (elk in drie variëteiten), vermeld als Lokalausgabe in de Michel Duitsland catalogus, hoofdstuk Memel. Schaars. Vanaf deze ‘bevrijding’ werden tot 1945 weer Reichsmarken en gewone Deutsches Reich postzegels gebruikt. De Litouwse Memelaars waren ook blij want een aantal weken later – Duitstalige inwoners van de Baltische staten waren tijdig geëvacueerd – werd Litouwen door de Sovjetunie bezet. Er begon daar een periode van ongekende terreur en vervolging.

saarlandOp een stuk of vijftien Klaipéda-toppers na (wacht u voor namaak) zijn de 240 verschillende Memelzegels niet echt schaars. De oplages waren vergelijkbaar met die voor het veel grotere Saargebied. Memel was maar een klein stadje; vermoeden: heel wat Memelzegels zijn al direkt bij uitgifte naar de postzegelhandel gegaan. Elke Memelserie was maar kort aan de loketten.
Afstempelingen zijn daarom meest welwillendheidsstempels of vals, Memelbrieven zeer schaars, hetzelfde verhaal als voor inflatiezegels van Danzig en het Reich 1922-23. Opdruk- en andere variëteiten worden bij ons niet verzameld. Op Hollandse veilingen gingen Memelcollecties ooit goedkoop weg wegens afnemende vraag in Duitsland en Frankrijk. Als dat nog zo is, raad ik Reich-verzamelaars aan zo’n basispartij te kopen want van één voor één verzamelen van Memel komt weinig terecht. Litouwen is nu onafhankelijk met eigen postzegels dus de Memelprijs zal denk ik stijgen net als die van een Litouwen-collectie. Litouwen-verzamelaars, meest nostalgische nazaten van ex-Balten in de USA en Canada, vinden straks dat Memelzegels erbij horen en gelijk hebben ze.

Of het een leuke verzameling is? Een beetje. De historie is interessant: Memel hoort misschien bij Litouwen, maar zeer zeker bij een Reich-verzameling ‘Gebieden’.

Gratis online postzegelcatalogus

Kijk in onze catalogus voor meer postzegels
Duitsland



Nieuwsgierig naar de nieuwste postzegel- en postzegelproducten?

Kijk dan bij Collect Club.

Beoordeel met 1 sterBeoordeel met 2 sterrenBeoordeel met 3 sterrenBeoordeel met 4 sterrenBeoordeel met 5 sterren (Breng als eerste je stem uit.)
Loading...
PrintSchrijf een reactie

Philip Levert van Postzegelvereniging Haarlemmermeer schrijft verhalen over postzegels waarin de geschiedenis en de reizen die hij gemaakt heeft een grote rol spelen.

Tags bij dit artikel

Reacties (3) Schrijf een reactie

Schrijf een reactie

(registratie is niet nodig)